تاثیر تلفن همراه بر سیاست از منظر کارکردگرایی

 

 

 

 

 

 

 

پژوهشگران:

 

روح اله اسلامی

دانشجوی ارشد علوم سیاسی گرایش مطالعات ایران دانشگاه علامه طباطبایی

 

مجید بیات

دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی گرایش سیاستگذاری عمومی دانشگاه تهران

 

     

Bayat_magid@yahoo.com

 

 

 

 

چکیده

 

تلفن همراه با توجه به قابلیت های جدیدی که پیدا کرده است بر بسیاری از جنبه های زندگی بشر اثر گذاشته است. در این مقاله تنها بر تاثیر گذاری تلفن همراه بر سیاست می پردازیم. به دلیل نزدیکی متن اختراع و شیوع دامنه ی کارکرد تلفن همراه و متن سرمایه داری برای تمرکز بر موضوع مورد بحث خود روش شناسی کارکردی را در وجه تحلیل سیاسی عقلانی خویش انتخاب کرده ایم. سوال اصلی مقاله یعنی کارکرد تلفن همراه برسیاست را، با روش کارکردگرایی پارسونزی تحلیل خواهیم کرد. در ادامه به سراغ متن جامعه ی سیاسی ایران می رویم. برای این منظور که از وجهی  فرهنگی تر برخوردار می شود، رویکرد درون پارادایمی کارکرد فرهنگی و تفهمی مالینوفسکی را انتخاب              کرده ایم. در تمام مقاله هر دو وجه سیاست یعنی وجه هماهنگ ساز دولت محور و وجه جامعه ی مدنی یعنی عرصه ی کشاکش نیروها و در واقع قدرت انتقادی را مد نظر قرار خواهیم داد. در پایان مقاله نیز اثر تلفن همراه بر سیاست در ایران را به صورت کژکاردی و بی کارکردی مرتن تحلیل خواهیم کرد.

 

 

 

 

 

 

واژگان کلیدی

 

تلفن همراه ، کارکردگرایی ، کژکارکردی ، بی کارکردی ، سیاست (قدرت سازنده هابزی وقدرت انتقادی لاکی) و فرهنگ سیاسی ناخوداگاه ایرانی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه:

 

فردریش نیچه متفکر پایانی عقل مدرن و ابتدای قرن بیستم پیش بینی کرده بود، که تحولات آینده جهان به سمتی می رود که تغییرات اساسی را شکل دهی می کند تا ما با مفاهیم جدید و پسا انسانی ای روبه رو گردیم (فوکویاما، ١٣٨٣:٣۶). پس از او هایدگر برخرد تکنیکی درابتدای قرن ٢٠ پافشاری کرد که عمل گرایی دم دست آن می تواند تمامی ابزارهای اختراعی دست بشر را از حالت وسیله خارج کرده و نوعی زیست جهان را شکل دهد(هایدیگر،١٣٧٧: ۴2). تمامی رویاهای متفکران مدرن از روشنفکران تا فیلسوفان و مخترعان، بعد از فروپاشی شوروی و زیرسوال رفتن مفاهیم متصلب سرمایه داری ( که از دههی ٧٠ شروع شده و در دهه ٩٠ به اوج رسید) دوباره به صحنه آمد. انسان گرایی، خردگرایی، اندیشهانتقادی و حاکم شدن ذهنیت و اندیشه کاملی که می توانست رویای انسان شکوهمند و قدرتمند را در زمینه های تحصل گرایی برمحیط پیرامونش به صورت مجازی حاکم کند. حوزه مجازی و برداشته شدن مکان و زمان در قرن بیستم یکی از تحولات عمده ای بود که بر اثر پیشرفت تکنولوژی اطلاعاتی و ارتباطی شکل گرفت. یکی از این حوزه های ارتباطی و بسیارسیال وخلاق عرصهی تحولات تلفن همراه می باشد. شاید تلفن ثابت، زیست انسان ها را به لحاظ دم دست کردن و حضور آنها درموقعیت ها را مساعد کرد، اما جهان زیست جدید با شرایط  و امکانات کوچک و دم دست٬ پیشروی خاصی را در تمامی ابعاد زندگی انسان به وجود آورد. تلفن همراه در ابتدا٬ انسانها را بدون سیم  به یکدیگر ارتباط داد و درمراحل بعد به صورت انقلابی با پیشرفت امکانات جانبی توانست جایگزین امکانات صوتی – تصویری شود که وصل شدن به اینترنت نوعی انقلاب در انقلاب را شکل داد.

ضبط صوت، دستگاه پخش موسیقی، دوربین عکاسی و فیلم برداری، امکانات اینترنتی، سیستم ارسال پیام، وصل شدن شبکه های ماهواره ای گوناگون(عاملی،١٣٨۶:٢٣٠– ٢٢٧– ٢٢٢)، انسان را از روابط محدود نهادهای سازمانی خارج و او را درآن واحد و به صورت زنده در روابط خانوادگی، دوستانه، نهادی، سازمانی، سیاسی، اقتصادی، ملی و فراملی و... قرار داد. دامنه انتخاب و تصمیم گیری او را وسیع و دقیق ساخت و یکی ازعرصه های اصلی هویت یابی، شکل دهی روزمره، سرگرمی، کار، تفریح  و جزء جدایی ناپذیر انسان معاصر گشت.

 

 

 

 

 

 اهداف مقاله:

با این مقدمه سعی داشتیم براهمیت و کارکرد وسیع تلفن همراه تاکید کنیم. اما آنچه نویسندگان این مقاله در پی آنند٬ بررسی رابطه و اثر گذاری تلفن همراه برسیاست می باشد.سوال اصلی در این مقاله  اثر گذاری تلفن همراه برسیاست دریک جامعهی بسامان وعقلانی است. اما سوال بعدی که به صورت مطالعه موردی انجام خواهد پذیرفت اثرگذاری تلفن همراه برسیاست درایران معاصر می باشد.

فرضیه اصلی براین اساس است که تلفن همراه به عنوان وسیله مدرن درساخت و فرهنگ سرمایه داری عقلانی نوعی کارکرد مشخص دردو حوزه سیاست قدرت سازنده و سیاست قدرت انتقادی دارا می باشد. اما همین کارکرد تلفن همراه برسیاست درایران با توجه به ساخت فرهنگی ایران فرضیهی دوم را مطرح می کند٬ یعنی شکل دهی نوع خاصی از سیاست که در بستر زبانی فرهنگی ایران با توجه به کمبودها و نقص های ساختاری به صورت دولت کنترلی و عرصه عمومی توهمی اعتراضی شکل خواهد گرفت. درانتهای این مقاله نتیجه گیری به صورت کژکارکردی های تلفن همراه درسیاست براى ایران بررسی خواهد شد.

روش شناسی این مقاله براساس منظرکارکردگرایی تدوین شده است. سوال اصلی را با رویکرد کارکرد عقلانی و محافظه کار پارسونز جواب خواهیم داد و مطالعه موردی را با رویکرد کارکردگرایی فرهنگی مالینوفسکی بررسی خواهیم کرد و درادامه نیز نتیجه را با روش کژکارکردی مرتن جمع بندی می کنیم.

به طور خلاصه ساختار مقاله به صورت زیر می باشد:

سوال اصلی : اثرتلفن همراه برسیاست               روش شناسی کارکردی محافظه کار پارسونز(سیدمن، ١٣٨۶: ٩٢)

سوال فرعی : اثر تلفن همراه برسیاست (مطالعه موردی ایران)                  روش شناسی کارکردی فرهنگی مالینوفسکی

نتیجه گیری : بررسی کژکارکردیهای اثرتلفن همراه برسیاست درایران          روش شناسی کارکردی مرتن

 

 

 

 

 

 

١– تاثیرتلفن همراه برسیاست (جامعه عقلایی بسامان): مدل کاردکرد گرایی محافظه کاری پارسونز

پارسونز دقیقاَ به دنبال پیاده کردن روشهای زیستی و فرمول های شیمی و فیزیک و ریاضی درعرصه انسانی می باشد(راین، ١٣٨٢:٢٢۴). آنچه دراین نوشتار تاثیرنام گذاری کرده ایم همان کارکرد می باشد. ازمنظرپارسونزکارکرد یعنی مجموعه فعالیتهایی که درجهت برآوردن یک نیاز انجام              می گیرد(ریتزر، ١٣۷۴:١٣١). برای بررسی کارکرد تلفن همراه برسیاست ازمنظرکارکرد گرایی     می توان پیش فرض زیر را در نظر گرفت:

- کارکردگرایی روشی لیبرال محافظه کار و به شدت وابسته به سرمایه داری است.

- سرمایه داری دارای ارگانیسمی پیچیده است که می تواند بحران ها و تعارض هایش را درخود حل کند.        

- کارکردهای نظام سرمایه داری درالگوی پارسونزبه سمت تطبیق، دست یابی به هدف، یکپارچگی و  تعادل حرکت می کند.

- این ارگانیسم به صورت ۴ کنش خود را به سطح تعادل و بقا ی مداوم سوق می دهد:

  • کنش ارگانیسم زیشت شناسی برای تطبیق
  • کنش نظام شخصیتی برای رسیدن به اهداف
  • کنش نظام اجتماعی برای یکپارچگی
  • کنش نظام فرهنگی درجهت رسیدن به تعادل و سکون رضایت بخش ( گالتونگ:١٣١،١٩)

از منظرکارکردی سیاست نیزکاملاً مشخص می باشد : آنچه می توان در دو سطح سیاسی انجام داد یعنی نگاه هابزی و لاکی. نگاه هابزی سیاست را درقدرت سازنده امنیت وار کنترلی و مدیریتی یعنی هماهنگ کننده می بیند. نگاه لاکی خود را در انتقاد جامعه مدنی٬ آزادی و قدرت ستیز می یابد.

این دو چهره معروف ژانوسی (دوورژه، ١٣۷۶: ۵۵ – ۵١) است که درمدل دوورژه معروفیت جهانی دارد. حال در ادامه مقاله با رویکرد پارسونزی به اثر تلفن همراه بر دو وجه سیاست به لحاظ کارکردی خواهیم پرداخت.

الف) قدرت سازنده مدﯾرﯿتى امنیتی ﴿اثر گذاری کارکردی- کنترلی( هابز) ﴾

اثرگذاری موبایل به صورت کارکردی سازنده امنیتی و مدیریتی در سطح کلان به صورت پروژه حفظ وضع موجود و کسب قدرت و هماهنگی در سه سطح زیر انجام می گیرد :

 -عرصه اول : شکل دهی به نوعی دولت امنیتی – کنترلی است(دلوز، ١٣٨۶: ٢۷). دولت امنیتی     می تواند با گسترش سیستم مخابراتی و تحت پوشش قرار دادن شبکه های تلفن همراه به لحاظ اطلاعاتی خود را در سطح بسیار نفوذ پذیری قرار دهد(Mazarr,2002: 5). موبایل به معنای شناسه هر فرد به صورت کد٬ رمز٬ اعداد٬ مکالمات و پیامها رد و بدل شده و می توانند تابعان و شهروندان یک کشور را به صورت کنترل آمیزی  درخدمت و دسترس دولت لویتان قرار دهد. دولت می تواند با استفاده ازفنون اطلاعاتی – آماری جدید، تحلیل گفتمان و نرم افزارهای خاص رمز گرای مخابراتی - امنیتی، فضای جامعه را به لحاظ آرمان ها، آرزوها و گرایشات روزانه و حتی به صورت سالانه بدست آورد. توطئه ها و خیانت ها را کشف کند و امنیت را تامین کند، هرفرد درسیستم مخابراتی تا زمانی که در سیطره نرم افزارها و امواج مخابراتی – اطلاعاتی است٬ مکان و تمامی ارتباطاتش کنترل و مراقبت می شود. براین اساس موبایل می تواند به راحتی درخدمت نوعی دولت کنترلی - امنیتی درآﯿد که درآن اطلاعات نقش اساسی و سازنده مدیریتی را ایفا می کنند.

 -عرصهء دوم : نوعی دولت رفاهی و خدماتی می باشد. موبایل با استفاده ازامکانات جانبی وصل شده به شبکه های ماهواره ای و اینترنتی می تواند درخدمت نوعی دولت رفاهی برنامه ریز درآید. هر شهروند به راحتی می تواند با سازمانها، نهادها و بخشهای مختلف دولتی در تماس باشد(اشتریان، ١٣٨۴: ۴٩). اخبار و اطلاعات را بگیرد و تقاضاها و درخواستها و انتقادها را به آنجا منتقل کند. سیستم بانکی، شهرداریها و همین طور ﺧدﻤاﺖ پلیسی، امنیتی٬ اقتصادی و تجاری دراین دولت رفاهی می تواند الگوی کاملی ازکارکرد عقلانی، اقتصادی و سرمایه داری رویکرد کارکردی باشد که توانایی ها و کارکردهای هرشهروند را تا مرزهای به روز کردن و دقیق و ریز کردن دربر خواهد گرفت. هر شهروند درتمام روز با بدنه دولت درارتباط خواهد بود و دیگرلازم به حضور فیزیکی و زمان بری و بروکراسی پیچیده دولت رفاهی کلاسیک نخواهد بود. لازم به ذکر است که دراین تحول تئوریهای قدیمی مدیریت نیز برفضاهای مجازی و آنارشی های ذهنی پسا مدرن تاکید خواهد کرد(جغتایی، ١٣٨٠) وشاید این چنین بوروکراسی های  سنتی درابعاد سیاست گذاریهای قدیمی بشکند و وجوه اطلاعاتی و ارتباطاتی شهروندان آگاه، متخصص، برنامه ریز و دقیق در یک جامعهی  خدماتی - رفاهی را شکل دهد.

 -عرصه سوم : اثرگذاری تلفن همراه برقدرت هابزی به لحاظ کارکردی به مبحث دموکراسی موبایل را می رساند(مقصودی. عرب، ١٣٨۶:٢١٩). در واقع موبایل شهروندان را دم دست قرارمی دهد و دولت را به صورت واضح و روشن درمعرض انتقاد و درخواست. دولت ازطریق موبایل به طورمنظم به ارائه اخبار، گزارش و کارکردها به شهروندان می پردازد. از پلیس و انتظامات گرفته تا مقامات شهرداری و بانک و وزارتخانه های گوناگون که اخبار و اطلاعات و نیازمندی های خویش را می توانند به تک تک شهروندان ارسال نمایند. ازسوی دیگرهمین عرصهی چهره به چهره مجازی و کوتاه به صورت صوتی و تصویری می تواند رابطهی معکوس نیز پیدا کند. شهروندان می توانند درآینده نزدیک شاهد دموکراسی هایی باشند که به لحاظ نخبگان و چرخش کارگزاران، فضای مجازی الکترونیکی را به صورت دموکراسی های دیجیتالی را برای آنها تجربه کند. موبایل، هرفرد را دارای حق رای و تصمیم گیری و حق اظهارنظر، انتقاد و ارائه طرح می نماید وهر چند این طرح هنوز به صورت امتحانی درنهادها، سازمانها و جایگاههای اینترنتی و کامپیوتری صورت می گیرد، اما با توسعهی خارق العاده تلفن همراه و امکانات جانبی و وصل شدنهای مداوم آن می توان این تحول سیاست را درمدت زمان کمتر و با هزینهی کمتری دردستان تمام شهروندان یک ساختار معقول لیبرالی مشاهده کرد، که مدل  دموکراسی مستقیم را به صورت عینی پیاده خواهد کرد.

ب) قدرت آزادی گرا و مردمی﴿اثرگذاری کارکردی – جامعه مدنی (لاک) ﴾

حال به نگاه ازپایین دربحث سیاست یعنی جامعهی مدنی و رویکرد کارکردی به سمت مباحث مردمی تر و دموکراتیک ترمی پردازیم. کارکرد و اثرتلفن همراه برسیاست دراین وجه را درصورت رسمی وغیر رسمی بررسی می کنیم.

 - درمباحث رسمی جامعهی مدنی صحبت ازاحزاب، رسانه ها، اصناف و گروههای ذی نفوذی است که می خواهند به صورت واسطه میان خانواده و دولت برای اثرگذاری برقدرت و یا به دست آوردن آن و یا انتقاد ازآن فعالیت کنند. موبایل دراین سمت بیشترین نمودش را درشکل رسمی و شناخته شدهی نامزدهای انتخاباتی نشان می دهد(همان: ٢١۵). هرنامزد می تواند با اعضای حزب خویش و شهروندان دﯿﮔر به صورت ﭙیام٬ صوت و تصویرارتباط برقرار کند٬ برنامه ها و راهکارهاى خویش  را ارائه نماید وحتی به تخریب ومقابله به مثل با دیگراحزاب و اصناف ونخبگان درآید. در پایان هرانتخابات نیز هرحزب یا نامزد می تواند پیام یا عکس و تصویر را به شهروندان جامعهی مدنی ارسال و از آنها تشکر نماید. بدین صورت موبایل درعرصه های رسمی جامعهی مدنی می تواند گونه ای ارتباط سریع و دقیق را همان طورکه درنوع دولت گفته شد بازی کند.

- اما بحث اصلی و اثرگذاری اصلی تلفن همراه درعرصهی غیررسمی است. اساساً با کاهش نفوذ احزاب واصناف و سندیکاها و شکل گیری جنبشهای جدید و رویکردهای انتقادی ونرم افزاری و رادیکال تر اثرگذاری تلفن همراه برسیاست نمود بیشتری پیدا می کند. درابتدا باید به جنبش دانشجویی و زنان ومحیط زیست گرایان اشاره کرد. صدا زدن و پیام فرستادن وآگاه کردن یکدیگر با وسایل ارتباطی جدید خصوصاً تلفن همراه شیوع زیادی دارد(مقصودی، عرب، ١٣٨۶:٢١٩). لازم به یادآوری است که این جنبش ها تنها خواهان به دست گرفتن قدرت نیستند٬ بلکه روحیهی انتقادی و رادیکال بودنشان٬ آنها را درجوّی بسیار نرم افزارتر، انسانی تر و متکثرترقرارداده است. علاوه براین بُعد جدید جامعهی مدنی باید ازامکانات فرستادن عکس٬ تصویر٬ فیلم وموسیقی و درکل نمادهای جدید تلفن همراه نیز یاد کرد(عاملی، ١٣٨۶:٢٣٠٬٢٢٢) که می تواند هرفرد و شهروند را به صورت بالقوه خبرنگار کند. هرشهروند٬ یک چشم بیدار جامعهی مدنی است (کین،1383 :71) که می تواند درگوشه و کنارکشورش و حتی جغرافیاهای دورتر، لحظه ها و صحنه ها را شکار و آنها را ارسال نماید. تمام جغرافیای جامعه علاوه براینکه تحت کنترل اعداد و ارقام  و کدهای اطلاعاتی و مخابراتی دولت است، زیر سیطره نفوذ شهروندان نیزمی باشد و همانطور که جان کین اعتقاد دارد این تکنولوژی های جدید میتواند بسط جامعه ی مدنی باشد و به گونه ای کاستی نظریه ی ارمانی هابرماس را تکمیل کنند (کین: همان).

پس به طورکلی می توان گفت دریک ساختارعقلانی، لیبرالی وسرمایه داری تلفن همراه کارکرد دوگانه دارد. ازیک سو برای دولت امنیت، مدیریت و برنامه ریزی همگونی ( قدرت هابز) را به دنبال دارد و ازسوی دیگربرای جامعه مدنی عرصهآزادیهای شهروندان که همان قدرت لاکی است. به گفته دوورژه این چهرهی دوگانه ژانوسی سیاست می باشد. و به گفته فوکو این ذات و سرشت قدرت است که هم مقاومت وهم امنیت و نظم را درخود دارد وتمام عرصه های زندگی انسان را دربرگرفته است(فوکو،١٣٧٧:١٠۶). باید توجه داشت که متن مطالعه ی قدرت در قرن 21 نزدیکترین متن به روش شناسی میشل فوکوست و بی جهت نیست که فرانک وبستر محقق برجسته ی حوزه ی ارتباطات میگوید تحلیل کاستلز نیز ماهیت جامعه ی شبکه ای را به لحاظ سیاسی اشکار نمی کند و او را تراژدی نویس میداند (Webster,2001: 5 ) و بجای ان از تغیییرات ایجاد شده در جوامع قرن 21 می گوید. البته تحلیل کامل این فضا را جامعه شناس سیاسی برجسته کیت نش از مدل فوکویی در عصر اطلاعات انجام داده است تا روابط جدید قدرت را با نظر او بررسی کند (Nash,2001: 89).

بنابراین تلفن همراه درتمام عرصه های سیاسی وارد می شود٬ نظم دهی و مدیریت می کند. تبدیل به کارکرد خبررسانی و رویکرد انتقادی می شود ومدام٬ زیست جهان ها و عرصه های جدید را شکل می دهد و خود از آن اثر می پذیرد.

٢- اثرموبایل برساخت فرهنگ سیاسی ایران : مدل کارکردگرایی فرهنگی مالینوفسکی

به گفته گیدنزتحلیل کارکردگرایی پارسونز ازقدرت، به نفع دولت است. درتحلیل اوقدرت مثل پول در اقتصاد عمل می کند وعملکرد تعادل را برخود فرض می گیرد. سیاست برای دستیابی به هدف است، همانطور که اقتصاد کارش هماهنگی است( گیدنز، ١٣٨٧:٢٢٢). گیدنزاضافه می کند که درمدل او نزاع کم رنگ می شود(همان:٢٢١). پویایی انضباطی قدرت به نمایش گذاشته می شود(همان:٢٣٢) و ازهمه مهمتر گروههای ذی نفوذ ملاحظه نمی شود(همان:٢٣٣). با توجه به اینکه حوزه مطالعهی موردی خود را ایران گرفته ایم باید کمی ازکارکردﮔرایی محافظه کار ساختاری  پارسونز فاصله بگیریم. برای این منظور به سراغ پدرکارکردگرایی یعنی مالینوفسکی می رویم (سیف زاده، ١٣٨۴:  ٢۶۴- مالینوفسکی، ١٣٧٨:٢۶۴). برای آغازبحث چند پیش فرض درمورد سیاست درایران معاصر ضروری است. سیاست درایران معاصردارای وجوه جامعه شناسی نخبه گرا است. احزاب، جامعه مدنی، رسانه ها و نهادها و سازمانهای سیاسی هنوز وجه ساختاری، نهادین و اقتداری و حکم قانونی را پیدا نکرده اند. سیاست ایران علاوه بر دولتی که با خارج ارتباط کمی دارد ، درداخل نیزبریک وحدت وجودی سنتی استوار است. تحلیل سیاست درایران علاوه بر وجوه ساختاری ، نهادی و نخبه ای(عینی)٬ وجوه ذهنی و فرهنگی را نیز دربرمی گیرد که ما به آن سیاست های زبانی می گوییم. براین اساس باید توجه داشت با کارکرد عقلانی پارسونزی نمی توان این متن فرهنگی را مطالعه کرد. روش فرهنگی تفهمى مالینوفسکی را به این دلایل انتخاب کرده ایم.

مالینوفسکی حرکت جهت رفع نیازها برای رضایت را براساس فرمول زیست شناسی کارکردی تعریف می کند، اما فرق او نسبت به پارسونز این است که او کارکرد را درنظام فرهنگی قرار                            می دهد(مالینوفسکی، ١٣٧٨:٧). یعنی همه چیزتابعی ازنظام معرفتی است(همان: 8) و اساساً فرهنگ کارش ارضای نیازها است(همان: ص٧). مالینوفسکی به شدت براساس عینی گرایی ساختاری حرکت می کند. او سلسله مراتب نیاز انسانها را ازسوخت تا معاش، جنسیت و پناهگاه و... دسته بندی می کند و پاسخ های فرهنگی مثل معیشت خانواده، ازدواج، سیاست، بهداشت و...(همان :٢١) را به عنوان پاسخ های فرهنگی درنظر می گیرد. او برای کار خود به جزایر تروباریاند دراسترالیا سفر کرد و قواعد کارکردی درخانواده٬ ازدواج٬ جرم و جنایت و سلسله مراتب اجتماعی و ... را درآورد(یونگ، ١٣٧٣:١٠٣) وهمه را براساس متن فرهنگی تفسیر کارکردی کرد.

به طور خلاصه پیش فرض های روش کارکردی فرهنگی تفهمی مالینوفسکی را می توان بدین صورت خلاصه کرد :

- فرهنگ اصلی ترین قسمت فهم کارکردهای یک جامعه است و به طور کلی فرهنگ نقطه تلاقی هر کار تئوریک می باشد(گالینوفسکی، ١٣٧٨:٧).

- روش مطالعهی کارکردی فرهنگ مشارکتی، توصیفی و کاملاً کیفی است(همان:٧).

- فرهنگ یک راه حل ارضاء نیاز است که کلیتی تفکیک ناپذیر دارد و به صورت سازمانی و نهادی در فعالیت های انسان خود را نشان می دهد(همان:١٨۵).

- کارکرد در این منظومهی فرهنگی پیوستگی و عمومیت در سراسر جامعه دارد و به صورت ضرورت کارکردی تعریف شود(همان:١۶).

با توجه به روش کارکردی فرهنگی مالینوفسکی در مورد تاثیر تلفن همراه بر سیاست در ایران باید گفت درظاهر تفاوتی با نوع عقلانی وجود ندارد. دولت در وجه امنیتی، کنترلی، خدماتی و اطلاعاتی از موبایل استفاده می کند و کارکردهای خاصی را دنبال می کند. بر این اساس در این وجه از روابط  قدرت و شهروندان در ایران، با تفاوتها و بهتربگوییم کمبودهایی مواجهیم که می توان آن را به عنوان سیاست رام نشده ذکر کرد. موبایل به عنوان یک ابزار در خدمت سیاست قرار نگرفته است. این سیاست رام نشده است که موبایل را بازی می دهد و کارکرد آن را منحرف می کند.

 گزینه های زیر را در نظر بگیرند :

– ساختار سیاسی ایران نهادی، بروکراسی و تخصص گرای مدرن نیست چه برسد به مدیریت های پسامدرنی که عرصهی تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات همسانی دارد.

– ارتباط تکنولوژی ایران با بازار و کشورهای درجه دوم و سوم دنیاست و از لحاظ سخت افزاری در تلفن همراه وابسته هستیم و بازارعمدتاً قاچاقی و مصرف گراست.

– به لحاظ نرم افزاری نیزمتخصصان و کاربران حرفه ای بسیار کم اند.

– به لحاظ روابط با خارج از بعد اطلاعاتی نیز ما دچار نوعی انزوای سیاسی ارتباطی هستیم که ما را از سامانه های قدرتمند اطلاعاتی دنیا بی بهره می کند.

– درایران موبایل هنوز خدمات پیشرفته جانبی مثل فرستادن فیلم٬ عکس٬ تصاویر٬ موسیقی و وصل شدن به اینترنت و شبکه های ماهواره ای را ندارد.

– جریان فیلتریت و نگاه سانسوری برفرهنگ سیاسی ایران حاکم است ((Rabusco,2002: 121.

باتوجه به کمبودهای عرصهی تکنولوژی سخت افزاری و نرم افزاری تلفن همراه و فرهنگ سیاسی نخبه گرایی که با پیروان نیزارتباط وسیع، عینی و ذهنی ندارد٬ وجوه کارکردی تاثیر موبایل بر سیاست در ابعاد کارکردی عقلانی، خدماتی و اطلاعاتی امنیتی بسیارمحدود می شود وعمدتاً جریانی است یک طرفه ازبالا به پایین. بدون ارتباط نهادها و سازمانها به یکدیگر ازیکسو و قرار نگرفتن آراء و انتقادهای شهروندان ازسوی دیگر را شامل می شود. این ضعف کارکردی اثر موبایل برسیاست علاوه بر وجه هابزی - امنیتی یعنی قدرت سازنده در وجه دیگر یعنی قدرت لاکی نیز خود را نشان می دهد. به دلیل ضعف رسانه ها، احزاب، اصناف و جنبشهاى سیاسی در ایران٬ موبایل کارکرد انتخابی، اطلاعاتی و فعال بودن درعرصهی سیاسی را دست می دهد.

سیاست حزبی و صنفی درایران به صورت تاثیر موبایل برسیاست چند سالی است که به صورت محدود و آن هم در مواقع انتخاباتی خصوصاً دولت نهم و مجلس هشتم خود را نشان داد(مقصودی، عرب، ١٣٨۶: ٢١٣– ٢١٢). نامزدها پیام می فرستادند، احزاب احکام کلی را می گفتند، و یا درمواقع انتخاب شدن تبریک می گفتند و تشکر می کردند.

علاوه براین٬ سیاست غیررسمی می توان به جنبشهای دانشجویی (Rabusco,2002: 125) و زنان نیز اشاره کرد. سال١٣٨۶ درﻣﯿداﻦ٧تیر جنبش مدرن زنان ایران٬ گردهمایی را ترتیب داد که خبر دادن و اعلام مواضع و سیاستهایش برکارکرد موبایل تعریف شده ﺑﻮد. حتی جنبش دانشجویی چند سالی است که با استفاده از موبایل شورش ها واعتراضات خود را به صورت رابطهی خبر رسانی تلفن همراه خصوصاً ازطریق پیام انجام می دهد.

البته باید ازنقش تلفن همراه به عنوان خبرنگار شدن شهروندان ایرانی خصوصاً درشهرهای بزرگ نیز یاد کرد. حوادث و رویدادها به صورت فیلم و عکس برای روزنامه ها، رادیو و تلویزیون داخلی و خارجی ارسال می شود. البته مطلبی که نباید نادیده گرفته شود خبرنگار شدن و بی طرف شدن نیز یاد کرد. حوادث ﻮ رویدادها به صورت فیلم  و عکس برای روزنامه ها، رادیو و تلویزیون داخلی و خارجی ارسال می شود. البته مطلبی که نباید نادیده گرفته شود، خبرنگار شدن و بی طرف شدن به گفتههابرماس٬ انسانها را از کنش دور کرده (وبستر ، ١٣٨٠ – هابرماس ، ١٣٨٣ – انصاری ، 1386) و به اصطلاح ایرانی٬ آنها را ازغیرت سیاسی می اندازد . پس به طور خلاصه می توان گفت کارکردهای موبایل در وجه ظاهری جامعه مدنی نیز بسیارکم محدود می باشد که شامل: خبرنگاری شدن با استفاده از عکاسی و فیلم به وسیله موبایل، خبررساندن توسط جنبش های دانشجویی و زنان، آگاهی جامعه ازوضع سیاسی  وحساس کردن توسط موبایل، وهمین طورعرصهی رسمی انتخابات و احزاب می باشد. پس در ظاهر ما با دوسطح رام نشدهی سیاست مواجهیم که اثر موبایل برسیاست را ضعیف می کند.

 

                                                                

                                                                  

                                                                        ضعف نرم افزاری

                                                                   

                                                                                     ضعف سخت افزاری

دولت(هابز)

امنیت - مدیریت

 

                                                                   

                                                           سیاستمدارن           ضعف تخصص و نخبه گرایی

                                              

                                                                                     سانسور

                                                                                                                              

                                                                                      ارتباط کم با خارج(فکری ذهنی)

رام نشدگی سیاست

 

کارکرد

 وتاثیر

ضعیف موبایل

بر سیاست                                                                     نبود احزاب و رسانه ها

 در ایران

جامعه مدنی(لاک)

انتقاد - آزادی

 

                                                                                  فرهنگ سیاسی وحدت گرا

                                                             شهروندان

                                                                                  ضعف جامعه مدنی

 

                                                        کژکارکردی اثر موبایل بر سیاست

 

 

 

نموداربالا دورشدن نخبگان از وضع مدیریت جدید سیاست و بی خبری و انحراف و کژکارکردی فهم مردم ایران از سیاست درکل نوعی شعورکژکارکردی درکل فرهنگ سیاسی را نشان می دهد. درزیر می خواهیم در یک مطالعه عمیق تر وجوه کارکردی فرهنگ سیاسی ایران را که به صورت ناخودآگاه در تلفن همراه متبلور شده درجهت عکس رابطهی تلفن همراه بر سیاست است را بررسی کنیم. درمدل عقلایی محافظه کار تلفن همراه درخدمت سیاست به عنوان ابزار قرارمی گرفت، اما درایران به علتهای گوناگونی که سیاست هنوز رام نشده است، تلفن همراه خود می تواند به لحاظ وجوه ناخودآگاهی سیاست مورد تحلیل سیاسی قرار بگیرد(هایک، ١٣۷۷: ١٣٢) یعنی وجوهی که به صورت غیر اداری در ارتباط شهروندان ایرانی خود را درتلفن همراه نشان می دهد و با تحلیل آنها می توان به بسیاری از وجوه فرهنگ سیاسی ایران پی برد.

 

 

 

پیام ها و زبان سیاسی ایران

با بررسی کمیت و کیفیت پیام های ارسال شده ایرانیان به یکدیگر ازمنظر تحلیل سیستمی می توان به وجوهی ازفرهنگ سیاسی پی برد. سرانه بهره گیری ازسرویسهای پیام کوتاه برای هرایرانی درحال حاضر دوسوم  پیام در روز می باشد درحالی که این آمار دردیگر نقاط دیگر جهان میانگین۵/١ را دارا می باشد(مقصودی، عرب، ١٣٨۶:٢٠۷). زبان پدیده ای سیاسی است که درآن بازیهای قدرت جریان دارد. اگر جامعه از وضعیت خود راضی باشد زبان صاف و شفاف و کلمات دارای یک معنی، را در وجوه تحلیل ارتباطی به کار می برد، هرچه جامعه ازجایگاه های نقشی خود تعریف مبهم و آشفته ای داشته باشد و به سطوح آنومی غیررضایت آمیز شهروندان نزدیک شود، زبان حالتی گنگ مبهم و ناخودآگاه پیدا می کند(موللی، ١٣٨۶:٨٣ – ٨٢). درزیر به تحلیل و دسته بندی پیام های سیاسی در بسترزبان تلفن همراه می پردازیم.

با بررسی پیام هایی که حالت ناخودآگاه دارند، کلی اند و جنبه تکراری بسیار دارند می توان به راحتی وجوه خاص ناخودآگاهی و سرکوب شده فرهنگ سیاسی ایران را مشاهده کرد که در وجه ساختاری مبارزه ای را علیه رسیدن به آزادی بیشتر و ارضاء نیاز ما طلب می کند. به غیر از وجوه خبری، اطلاعاتی، هویتی، کار و شغل ،تبریک و ... پیام ها ابعاد بسیار وسیعی ازمحتوای خود را در چارچوب های تحلیلی زبان ، جنسیت، مذهب، سیاست و قومیت به صورت زبان طنز و هجو٬ جای می دهد که در زیر به تحلیل کوتاه آنها می پردازیم(مقصودی، عرب، ١٣٨۶: ٢٠٨).

زبان جنسی: تقریباً پیام های جنسی یعنی آنهای که وجوه خاص تابوهای جامعه را مورد هدف قرار می دهند. درابتدای فراگیر شدن موبایل و راه افتادن سیستم پیام آن جک ها، طنزها وهجوهایی را درمورد زنان، خانواده، ازدواج و... در برمی گرفت. یکی از اصلی ترین جنبه های زبانی پیام های ایرانی در قالب فعل ها، توصیف رویدادهای روزمره و ایجاد لذت های آنی، حمله به تابوهای جنسی به صورت ناخودآگاهی بود.

زبان مذهب: علاوه بر وجه خودآگاهی که در پیام ها به صورت تبریک٬ تسلیت٬ شعر٬ مدح و زبان رسمی به کار می رود، وجوه حمله به نمادها و ارزشهای مذهبی و تابوهای مقدس ازافراد و اماکن و تاریخ... در این زبان رایج شده بود که به صورت ناخودآگاهی خود را درپیام ها نشان می داد.

زبان سیاست: جنبه دیگر پیامها٬ زدن شخصیت ها و هجو و مسخره کردن و طنز و جک ساختن پیرامون سیاستمداران معاصر ایرانی بود که حتی کار به تاریخ هم می کشید و از شخصیت های شاعر و عارف و... نیز به صورت طنز در قالب ادبی و ایهامات کلامی بهره برده می شد. کارکرد سیاسی یکی از بزرگترین کارویژه های پیام کوتاه  درایران است و حجم بسیارگسترده ای از آنها ، دارای مضمون سیاسی است(همان:٢١٢)

زبان قومیت : قسمت شایع زبان شناسی سیاسی، پیام های تلفن همراه نشانگرعدم تساهل و تفاهم قومیت ها و گروههای گوناگون نژادی زبانی درایران می باشد. جک ها و طنزهای ساخته شده ازاصفهانی ها، ترکها، لرها، کردها، قزوینی ها، قمی ها، رشتی ها، شمالی ها، شیرازی ها، آبادانی ها و... نشانگر این است که دریک وجه ظاهری هنوزکثرت های گوناگون درایران خود را دریک کلیت زننده درکنار یکدیگر زندگی کنند.

تلفن همراه و گسست نسلی

در بعد عمیق مطالعت سیاسی اثر تلفن همراه بر سیاست درتحلیل ناخودآگاه رفتار سیاسی ایران باید به شکاف نسلی نیز اشاره کرد که تلفن همراه هم در داخل آن شکل گرفته است وهم بر آن اثر می گذارد. عقل مدرن به گفته گیدنز خاصیت برهم زدن روابط مکانیکی زمان و مکان را دارد و نوعی ازجای خودکندگی هویتی را(گیدنز، ١٩٩۶:۷) برای نسلی که با آن زندگی می کند٬ شکل می دهد. به طور موردی اگر بخواهیم توضیح دهیم٬ باید به نوعی فردگرایی منفی یعنی جامعه پذیری بسیار فردی شده در فرهنگ سیاسی نسل جدید اشاره کرد. گوشی های که با پخش موسیقی با صدای بلند درفضای منزوی فرد٬ او را از جمع جدا می کند، نمایانگر حضورغایب بسیار رایجی است که مشاهده می شود(عاملی، ١٣٨۶:٢٢۵).

هزینه بری  زیاد تلفن همراه و کژکارکردی که از بعد ارتباط منطقی انسانها وعملکرد اقتصادی و عینی ومتعارف خارج شده و آن را در پهنهی روابط خصوصی بسیار پیچیده به صورت هجوم به عرصه های خصوصی، خانواده و تمامی تابوهای سنتی شکل دهی می کند. براین اساس تمامی نمادها، عکسها،     فیلم ها، موسیقی ها و اساساً ارتباط بسیار فردگرایانه با تلفن همراه نوعی گسست نسلی را شکل داده است که در میان دامنهی سنی ١٨ تا٣۵ ساله ایران به وضوح قابل مشاهده است.

این نوع جامعه پذیری سیاسی و فرهنگی که ازطریق تلفن همراه نمود و تشدید پیدا می کند، می تواند تبعات خاص مثبت و منفی داشته باشد که باید درتحلیل های جامعه شناسی سیاسی و فرهنگ سیاسی ایران مورد مطالعه و ارزیابی قرار بگیرد. کنده شدن جوانان ایرانی ازجایگاه سنتی خود، بروز فردگرایی های منفی، آزاد شدن و غیرسانسوری شدن روابط آنها، شکل گیری زبان و نمادها و فرهنگ خاصی که از طریق موسیقی٬ فیلم٬ عکس و حتی سرگرمی های جدید در حال سامان مندی است، مطلب بسیار مهمی است که می توان به آن نوعی شکاف و گسست نسلی براساس هویت جدید پسامدرن روبه رشد گفت.

 

 

 

٣- برآیند و نتیجه گیری

اثرگذاری موبایل بر سیاست با توجه به تحلیل کارکرد درهرمتن فرهنگی شکل دهی خاصی از ارضای نیازها را برعهده می گیرد. درفرهنگ عقلانی سرمایه داری براساس مدل پارسونزی ما شاهد اثر گذاری سیاست بر دو وجه مدیریت قدرت دولت(هابزی) و مدیریت انتقادی قدرت، جامعه مدنی (لاک) می باشیم که موبایل این دو را دقیق تر، سریع تر و دارای برنامه های به هم نزدیک کننده تر می کند. سطوح گوناگون امنیت و کنترل، خدمت رسانی رفاهی و اطلاعاتی جبری دردولت و حاکمیت و سطوح گوناگون اصناف و احزاب رسمی و جنبش ها و شهروندان توانمند درعرصهی جامعهی مدنی با بهره گیری ازقدرت سخت افزاری و نرم افزاری و ارتباطات وسیع مردم دست آن قابل تحلیل می باشد.

درایران این وجه کمی فرق می کند. ارتباط کم با خارج، سانسور و کم بودن توان نرم افزاری و سخت افزاری ارتباطی اطلاعاتی و همچنین نبود متخصص با قرار گرفتن در متن ساختار فرهنگ سیاسی ایران نوع خاص و پیچیده اثرگذاری تلفن همراه برسیاست را به لحاظ خودآگاه و ناخودآگاه نمایان می سازد.

آنچه درایران می توان به لحاظ تحلیل کارکردی مرتن شرح داد همان کژکارکردی است(ریترز، ١٣٧۴ : ١۴٧– سیف زاده، ١٣٨۴: ٢۶٨). مرتن شاگرد پارسونز بود و می خواست سودمندی و کارکردی را بار دیگر شرح دهد.(ریترز:١۴۴). او سه انتقاد به تحلیل پارسونز وارد کرد. اول اینکه کارکردها فقط مثبت نیستند. دوم اینکه کارکردها گوناگونند. وسوم اینکه نمی توان فقط بر مبنای وحدت کارکردی تحلیل کرد(ریترز:١۴٧– سیف زاده:٢۶٧– ٢۶۶). مرتن نوعی مزیت کثرت گرایی کارکردی را مطرح کرد(سیف زاده :٢۶٧). که در آن کارکرد، کارکرد منفی، کارکرد بارز و کژکارکردی و حتی           بی کارکردی(ریترز:١۴۶– سیف زاده:٢۶٨) مطرح می شود.

با توجه به همین تحلیل می توان درمورد رابطهی تلفن همراه برسیاست در ایران گزاره های زیر را اشاره کرد:

–در عرصه مدیریتی و دولتی به لحاظ کارکرد سازنده از تلفن همراه با نوعی بی کارکردی و یا کم کارکردی مواجهیم.

– درعرصه جامعهی مدنی و استفاده انتقادی وحزبی، روزنامه ای، صنفی وجنبشی ازتلفن همراه عیناً با نوعی فضای بی کارکردی و ضعیف مواجهیم.

– اما اگر ازظاهر عبورکنیم و به تحلیل عمیق تر و فهم سیاست به صورت زبان و فرهنگ زیر ساختی برسیم٬ به نوعی حل شدن کارکرد عقلانی تلفن همراه درسیاست مواجهیم.

– این نوع حل شدن کارکرد تلفن همراه نوعی کژکارکردی را می رساند که شامل موارد زیر می شود : هزینه بر بودن٬ ایجاد فردگرایی بسیار منفی و شدید٬ گسست نسلی٬ نشان دادن انتقادها و ناخودآگاه های سرکوب شده در پیام ها و نمادها و ارتباطات(عاملی، ١٣٨۶:٢٢١– ٢٢٠).

 همهء موارد بالا نوعی کژکارکردی منفی و جامعه پذیری هویتی را شکل می گیرد که تلفن همراه هم خود در آن حل می شود و هم آن را تشدید می کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

 اشتریان، کیومرث، (١٣٨۶) آسیب شناسی دولت الکترونیک، تحول غیر دموکراتیک در سیاست گذاری عمومی. مقاله از مجله حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره ۶٩.

  انصاری، منصور (١٣٨۶) چالش های و فرصت های گذار به دمو کراسی، مقاله برگرفته از حسین بشریه، گذاری به دوکراسی. تهران: نشر نگاه معاصر.

  جغتایی، محمد تقی(١٣٨۶) سیاست اجتماعی، تهران: سازمان بهزیستی کشور، دانشگاه بهزیستی و توانبخشی.

  دلوز، ژیل و نگری آنتونی، ...( ١٣٨۶)، بازگشت به آینده، ترجمه رضا نجف زاده، تهران: نشر نی.

  دوورژه، موریس (١٣٨۶) اصول علم سیاست، ترجمه ابوالفضل قاضی شریعت پناهی، نشر دادگستر.

  راین، آلن(١٣٨۶) فلسفه علوم اجتماعی، ترجمه عبدالکریم سروش، نشرصراط.

  ریترز، جرج (١٣٨۶) نظریه های جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشرعلمی.

  سیف زاده، سید حسین (١٣٨۶) مدرنیته و نظریه های جدید علم سیاست، تهران: نشرمیزان.

  عاملی، سید رضا (١٣٨۶) فردگرایی جدید و تلفن همراه، فناوری فردگرایی و هویت، مقاله بر گرفته از فرهنگ فناوری اطلاعات و ارتباطات، مجموعه مقالات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.

  فوکو، میشل (١٣٧٧)، سیاست و عقل، مقاله بر گرفته از کتاب خرد در سیاست، گزیده٬ نوشته و ترجمه عزت الله فولادوند، تهران، طرح نو.

  فوکویاما، فرانسیس (١٣٨۶) آیندهی پسا انسانی ما، ترجمه جبیب الله فقیهی نژاد، با مقدمه دکتر سلیمی، روزنامه ایران.

کین، جان (1383) دگرگونی های ساختاری حوزه عمومی، ترجمه اسماعیل یزدان پور، فصلنامه مطالعاتی و تحقیقاتی وسایل ارتباط جمعی- رسانه، سال 15، شماره 3.

  گیدنز، آنتونی (١٣٨۶) سیاست، جامعه شناسی  و نظریه اجتماعی، ترجمه منوچهر صبوری، نشر نی.

  لیدمن، استیون (١٣٨۶) کشاکش آرا در جامعه شناسی، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشرنی.

  مالینوفسکی، بروندسلاو (١٣٧٨) نظریه ای علمی درحوزه فرهنگ، مقدمه ناصر فکوهی، ترجمه زرین قلم، تهران، گام نو.

  مقصودی، مجتبی – فیره عرب (١٣٨۶) SMS و کارکردهای سیاسی٬ اجتماعی آن، مقاله از اطلاعات سیاسی، اقتصادی٬ سال بیست و دوم، شماره ۵۶.

  موللی، کرامت (١٣٨۶) مبانی روان کاوی فروید – لکان، تهران: نشر نی.

  نش، کیت (١٣٨۶) جامعه شناسی سیاسی معاصر، جهانی شدن، سیاست و قدرت، ترجمه محمد تقی دلفروز، چاپ گلشیر.

  وبستر، فرانک (١٣٨۶) نظریه های جامعه اطلاعاتی، ترجمه اسماعیل قدیمی، نشرقصیده سرا

  هابرماس، یورگن (١٣٨۶) دگرگونی ساختاری حوزه ی عمومی، کاوش درباب جامعه بورژوازی، ترجمه جمال محمدی، تهران: نشر افکار.

  هایدگر، مارتین (1377)، پرسش از تکنولوژی، مقاله بر گرفته از فلسفه تکنولوژی، ترجمه شاپور اعتماد، تهران: نشر مرکز.

  هایک، فردریش فون (١٣٨۶) آزادی و عقل و سنت، خرد درسیاست، فولادوند، پیشین.

  یونک، مایکل (١٣٧٣)تروبریاندها، پژوهش های مردم شناسی مالینوفسکی، جزایر تروبریاند، ١٩١٨– ١٩١۵، ترجمه عباس مخبر، طرح نو.

 

  

Galtung, Joham. Methodology and Ideology

Giddens, Anthong, (1996) the consequences of Modernity,Stanford university press, stanford,CA.

Mazarr, micheal,(2002),introduction information technology and world politics, the growing connection.from information technology and world politics,new York, british library.

Nash, Kate,(2001 ) Contested of power, Political sociology in the information age.from cultural and political in the information age, usa, canada, by rotledge     

Rabusco,micheal,(2002), the internet and the evolution of civil society in iran,from information technology and world politics,new York,british library.

  Webster, frank,( 2001)   a new politics, from cultural and political in the information age, usa, canada, by rotledge