تاثیر تکنولوژی اطلاعات بر امر سیاسی در ایران دهه هشتاد

مطالعه موردی انتخابات دهم ریاست جمهوری

 

روح اله اسلامی

دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی

 

چکیده

در این مقاله در پی آن خواهیم بود که با پیش فرض قرار دادن، در آستانه بودن ایران در ورود به عصر اطلاعات، تأثیر تکنولوژیهای نوین اطلاعاتی را بر عرصه سیاست بسنجیم. ابتدا به شرح تکنولوژی­های نوین اطلاعاتی و امر سیاسی می­پردازیم و از زاویه دید تحلیل علمی گونه های کلان اثر بخشی را به صورت نوع آرمانی شناسایی می­کنیم. سپس این اثر بخشی را در بعد تئوریک در دو وجه رادیکال مدرن امنیت و رادیکال مدرن آزادی، به دو وجه اعتراض در سطح جامعه مدنی و حکومت­مندی در سطح قدرت بررسی کرد و این تئوری را در مورد ایران دهه 80 مورد بررسی قرار می­دهیم. ایران صفحه نوین شکل گیری امر سیاسی در عصر اطلاعات در شکل رادیکال است که گونه ای بی سابقه از تجربه و ادبیات سیاسی را در حال تجربه کردن می­باشد و این مقاله مقدمه ای کوتاه برای سطح علمی و تئوریک این بررسی به صورت غرق نشدن در موضوع می­باشد که علت تکنولوژیهای نوین است و نمود آن در امر سیاسی و نقطه مورد بحث انتخابات ریاست جمهوری دهم می­باشد.

 

واژگان کلیدی

تکنولوژی­های نوین اطلاعاتی، امر سیاست، مدرنیته امنیتی حکومت­مندی، مدرنیته رادیکال اعتراض.

 

 


بیان مسئله

کجای واقعیت ایستادن نظرگاه آدمی را شکل می­دهد. هر نظریه توصیفی از نحوه انکشاف وجود، توسط آدمی است و در این میان، نشانه روی حقیقت می­تواند، معیار درونی اصرار و ایستادن از سوی خالق تئوری و به تاریخ واگذاردن و یا معیار بیرونی اجماع  صاحب نظران باشد(2009:7 ،lenk ). این نوشتار در موجی از آشفتگی ها و نوآوری ها نوشته می­شود و رویدادی بکر و خلاقیت بخش و حتی تلخ و بی ­سابقه در تاریخ امر سیاسی بشر را مورد تحلیل قرار می­دهد. قصد اصلی این مقاله به وجود آوردن شکل تئوری از گونه­های آرمانی رابطه تکنولوژی اطلاعات و امر سیاسی است. سرعت تحولات بسیار بالاست، زیرا ایران در آستانه عصر اطلاعات قرار دارد و اگر سنت فرهنگ سیاسی جمهوری اسلامی را با اعتقاد آرمانی حاکمیت از یکسو و اعتراض جامعه مدنی بی  صبر آن را به همراه ابزارهای نوین در یک جهان زیست سیاسی جمع کنیم و بخواهیم پایه های علمی نوشتار را بدون غرق در موضوع شدن بررسی کنیم سختی کار بر ما آشکار خواهد شد.

 

تکنولوژی های نوین اطلاعاتی

تکنولوژی دستاورد زندگی متمایز انسان در مقابل سایر موجودات است (Ibid:4). فکر عملی ای که زندگی آدمی را آسان­تر، دقیق­تر و عملی­تر می کند، تا در پرتو عمل پرسرعت و با بهره گیری از سنت تجربی بتواند دشواریهای زندگی را به سمت آسودگی و آرامش و در یک نگاه کلی فایده گرایانه کنار بگذارد. تکنولوژی فکر تبدیل شده به عمل است. از اهرم­ها تا چرخ­، از ماشین تا تلفن و کامپیوتر و... هر یک تکنولوژی­هایی هستند که متناسب با خود، زندگی جدیدی را برای بشر به ارمغان آوردند. تکنولوژی از یکسو به دامنه امکانهای انرژی و توان آن بستگی دارد. از زغال تا نفت و باد و انرژی خورشیدی و هسته ای... که تکنولوژی را توانی به سمت عملی شدن داد. از سوی دیگر تکنولوژی همان ابزار است، ابزاری که او را در مرحله به مرحله رشد و تکامل تمدن همراهی می­کند. تلفن، موبایل، کامپیوتر، چرخ، هواپیما و ماشین... همه شکلهایی بودند که انرژی می بایست آنها را به حرکت درآورد. تکنولوژی های سنتی عصر متافیزیک دستی و ساده و از ابزارهای طبیعی و همگام با محیط بودند و تکنولوژی های مدرن ساختاری ماشینی و مکانیکی داشتند که عصر صنعتی را شکل داد و تکنولوژیهای جدید اواخر قرن بیست و یکم گونه های کوانتمی پیچیده سازه ای و اطلاعاتی را شکل داده اند. این مقاله بر روی تکنولوژی های نوین اطلاعاتی تمرکز می کند. در واقع تکنولوژی های اطلاعاتی را همانند سایر تکنولوژی­ها نباید فقط ابزار و فن و یا حتی فکر عملی شده در یک مقطع گرفت.

تکنولوژی، جهان زیستی است که انسان زندگی و نحوه سلوک جدید را خلق می کند (هایدگر،1377 – هابرماس،1385). تکنولوژی های جدید اطلاعاتی موادی هستند که خود را به صورت، شکل پیشرفته موج، صدا، تصویر و اطلاعات پیشرفته تلفن، تلویزیون، ماهواره و کامپیوتر علوم زیستی و ژنتیکی شکل داده اند. تکنولوژی های نوین اطلاعاتی در این مقاله از ماهواره­های پیشرفته تا تکنولوژی های چند رسانه ای اینترنتی و موبایلهای پیشرفته... را تشکیل می دهند. دقیق تر شدن، پیچیده تر شدن و سازه تر شدن ویژگی عصر اطلاعات می باشد که متناسب با خود سبک زندگی جدیدی را به ارمغان می آورد و این مقاله به تمرکز بر امر سیاسی در ایران خواهد پرداخت.

امر سیاسی

سیاست و امر سیاسی ابتدا خود را در قالب دولت، ملت، حاکمیت، حکومت، مشروعیت، و قدرت جمعی سازمان یافته عینی تعریف می کرد (گلگ،1379: 79). دولت در عمل و حکومت در شکل های گوناگون از برآمدن تا قدرت گیری و ماندن و فروپاشی و انقلاب­ها و کودتاها همه و همه وجه بدیهی و عینی امر سیاسی را مشخص می­ساخت. امر سیاس، امری است که با قدرت استبدادی، دیکتاتوری، جمهوری و دموکراسی... سرو کار دارد. امر سیاسی، امری انقلابی، کودتایی، مدیریتی و سازماندهی شده است که به صورت انسانی و جمعی ومدنی و خشونت آمیز خود را در تاریخ بشر در سلسله ها و دموکراسی های اقتدارگرا و آزاد در جهت های رفاه و امنیت، آزادی خواهی.. تعریف کرده است. امر سیاسی در عصر متافیزیک خصلتی کیفی و اندرزی داشت و وجوهی خطابه ای و شفاهی و میدانی را شکل می داد. امر سیاسی در عصر متافیزیک خصلتی بوروکراتیک و سازمانی پیدا کرد که با گونه های دموکراتیک و نمایندگی و همین طور دیکتاتوری های نظامی و امنیتی شاکله بندی شد. امر سیاسی در عصر اطلاعات از وجوه عینی ساختاری و از بالا به پایین خود را به صورت زبان، فکر، سازه های حکومتی و امور کیفی تر  درآورد که شامل زندگی روزمره بشر شد. سیاست در عصر اطلاعات خود را به صورت ریزتر شدن نشان داد (Nash,2001). یک نشان، نماد، دال، یک تصویر، فیلم، عکس یک تصمیم می توانند نمودهای امر سیاسی باشند.

 

 

  1. 1.       روش تحقیق

این نوشتار بر اساس روش تحلیلی و تجربی نوشته شده است. تحلیل رویدادها براساس نگرش های وبری و پساوبری از نوع آرمانی می باشد. نوع آرمانی سامانه­ی مفهومی منسجم و قابل ارجاع و اشاره ایست که ریشه در تاریخ و واقعیت دارد(وبر،1382: 244). تجربی بر اساس زیست امر سیاسی ایرانیان دهه 80 می باشد. اطلاعات خام این نوشتار از وبلاگ ها، وب سایت ها، فیلم ها،  عکس ها و سلوک سیاسی مردم ایران در انتخابات دهم ریاست جمهوری فراهم شده است. اکنون که 8 ماه از انتخابات می گذرد و اگر ما علت اصلی تحولات را تکنولوژی نوین و موضوع مورد بررسی را امر سیاسی در ایران بگذاریم، دارای یک سابقه 8 ماهه حکومت مندی و اعتراض هستیم که رابطه تحقیق را مورد بررسی قرار می دهد. برای جهت گیری مفهومی از واژگان نوع آرمانی در رابطه تکنولوژی اطلاعات و سیاست تکیه گاه امر سیاسی را به دو شکل رادیکال بودن امنیت و رادیکال بودن آزادی سوق داده ایم. از متفکران هم سو با آن در شکل اعتراض و آزادی در جامعه مدنی تا متفکران حکومت مندی و انضباطی و کنترلی عصر اطلاعات بهره گرفته ایم تا بتوانیم تاریخ یک جنبش اعتراض و تاریخ یک حکومت مندی محافظه کار در آغاز عصر اطلاعات ایران را مورد شناسایی قرار دهیم. در تمام نوشتار سعی می شود رجوع به واقعیت و در آوردن یک تئوری علمی بی طرف را دغدغه خود قرار دهیم.

 

  1. 1.       ادبیات تئوریک مقاله

با آنکه عصر اطلاعات چند دهه­ ای بیش نیست که آغاز شده است اما آثار مقاله ای اما پر محتوای بسیاری راجع به رابطه تکنولوژی اطلاعات و امر سیاسی نوشته شده است. به طور خلاصه می توان این ادبیات تئوریک را در سه وجه امنیت، اقتصاد آزادی جمع بندی کرد.

الف) امنیت: نگاه نگران و سیاسی و کاملأ ترسان امنیتی نگاهی است که تکنولوژی اطلاعات را با آن شروع شده می داند. از مارکسیست ها تا پسامدرنها و حتی محافظه کاران که ذات تکنولوژی اطلاعات را در یک وجه کنترلی و انضباطی قرار می دهند( دلوز،1386- فوکو،1378- بودریار،1385) در واقع گزاره های آنها بر این اساس است که تکنولوژی اطلاعات ساختار فکر سازه ای انسان را به صورت محدوده ای قابل بررسی و قابل اجرا می کند که این ماهیت تکنولوژیک او را در زندان بسیار قدرتمندتر از مدرنیته به نام پسامدرنیته جای خواهد داد(بودریار،1385). انسان قابل ردگیری می شود. تمام انسانها در زندان ساخته شده به دست خود اسیرند، آنها هم حاکمند و هم محکوم (ابو،1385). زنجیره ای از اعداد و ارقام و امواج (هوسرل،1382) که انسان آنها را هدایت میکند، انسان را موجودی انقیاد شده در یک قدرت پخش شده، قرار می­دهد. امنیت غایت باز و کیفی موجود در همه جا غایت امر سیاسی می شود. دولت الکترونیک و سامانه های دیجیتالی انسان ها را حکومت­مند می کند. واژه حکومت­مند متناسب این دیدگاه است( فوکو،حکومت مندی: بی تا)

ب) آزادی: بر خلاف نگاه اول؛ فمینیستها، لیبرالها و پسالیبرالها نگاهی همدلانه و خوش بین دارند ((chadwik,2008:3. براساس سنت اعتراض و دموکراتیک جامعه مدنی، این اعتقاد وجود دارد که تکنولوژی اطلاعات باعث می شود امر سیاسی ریز  و مردمی تر شود(Mossbrger,2008:174) و بر پایه آن ما شاهد جهانی شدن حقوق بشر، دموکراسی و فرهنگ مدنی و انسانی در سراسر جهان باشیم (Reedy,2008:158). انسان در سطح جهانی آزاد می شود و اطلاعات متکثر و روایت پذیر می شود (سلطانی فر،1387: 98) که در قالب زدودن تعصب ها، تفکرات قبیله­ ای، طایفه ای و حتی دولت ملتی انسانی عصر جهانی شدن و فرهنگ جهانی دموکراتیک را در عرصه عمومی جهانی تجربه خواهد کرد (May,2008:365-Karatzogianni,2009:175). این دیدگاه براساس مدرنیته رادیکال آزادی سامان بندی می شود و بسیاری از عالمان علم ارتباطات، علوم سیاسی و مدیریت این رویکرد را با غایت آزادی حداکثری برای خود برگزیده اند (Bennel,2008:258).

ج) اقتصاد: آنچه وجوه اعتدالی و عقلانی مدرنیته را به وجه هژمون می­سازد، چهره اقتصادی مدرنیته می­باشد، که به شکلی خودجوش و جهانی تر در عصر اطلاعات نیز ادامه پیدا می­کند (کاستلز،1380). اقتصاد وجه میانی برای بقا، حفظ نسل و تامین رفاه اوست که زیر پای توسعه و شکوفایی تمدن قرار می­گیرد. تکنولوژی اطلاعات با منطق راستی و واقع گرای اقتصادی کنار می­آید و با توجه به ذات سازه ای و مجازی بی نهایت خود به خدمت عقلانیت فایده گرا در می­آید و ساختار جهانی را در شکل روابط شمال و جنوب، دارا و ندار و شرق و غرب تقسیم بندی می­کند. اقتصاد اساس مدرنیته و گونه ای از راستی غیر قابل انکار در میانه اخلاق و غریزه تعریف می­شود. پول در منطق اقتصادی جدید پویایی و جریانی از اطلاعات است که با شیوه شهرنشینی و تحرک جدید می­خواند. سنت، کشاورزی و قداست ارزشی اشرافی کلاسیک را در یک هرج و مرج و خلا سیری ناپذیر مبتنی بر خریدن هوسها و لذت های فایده مند قابل شمارش و کمی می­کند. در وجه پسامدرن این منطق رادیکال تر می­شود و وجوه عینی و کاغذی آن تبدیل به صفر و یک های مجازی می­شود، که با نیت عامل آن تا بی نهایت جا به جا می­شود. فهم بسیاری از تحولات آستانگی در عصر اطلاعات را نیز باید بر جانیفتادگی منطق اقتصادی مکانیکی در منطق کوانتمی عصر اطلاعات فهم کرد. نگاه ابزاری و دقیق و ترس ریاکارانه نقشی مدرنیته که محدودیت های تک بعدی داشت با لذت گرایی و بازبودن و نابودی محدودیت ها در عصر جدید نمی­خواند و بسیاری این دو را یکسان می­گیرند و توانایی و جرات تفکیک این دو جهان زیست را ندارند.  تعامل پویا به دور از رادیکال گرایی عصر مدرن در عصر پسامدرن سنت اقتصادی عقلانی را شکل می­دهد (هابرماس،1383).

 

1-                  ایران در آستانه عصر اطلاعات (بحث تئوریک)

وجه مطلوب برای امر سیاسی در شکل حکومت و ایجابی، مدیریتی منسجم ، حکمرانی کارآمد و دقیق است و در وجه جامعه مدنی از خود پدیداری باز ، دموکراتیک، شفاف و پراکنده را نشان می­دهد. عمده مباحث تئوریک تکنولوژی اطلاعات مربوط به عصر مدرن و پسامدرن می­باشد. ایران تا زمان مشروطه دارای سنت اطلاعاتی شفاهی با زیر بنای متافیزیکی بوده است. حسینیه ها، مساجد، قهوه خانه ها، بازار، مدارس علمیه، زورخانه ها، حمام ها و حتی کوچه ها و خیابان ها محل بحث، گفتگو و تبادل اطلاعات و ارتباطات سنتی است (فرقانی،1382: 106). شکل مدرن اطلاع رسانی در ایران با ایجاد شدن مدارس، دانشگاه ها، راه آهن، بروکراسی، ارتش، مجلس و روزنامه ایجاد گردید. ایران عصر مشروطه شکل کتبی شب نامه ها، روزنامه ها، کتاب ها و سفرنامه ها و تجمع در مراکز سنتی و سفارت خانه ها را به لحاظ جو اطلاعاتی تجربه کرد. انقلاب اسلامی از وجوه دیداری به نوشتاری قدم گذاشت و با آنکه غلبه کامل جو اطلاعاتی هنوز در تجمعات و مراسم مذهبی و مساجد و خطبه ها و منبرها بود اما تکنولوژی های جدیدتری چون نوارکاست، رادیو و دستگاه کپی نیز به نحو بسیار وسیعی مورد استفاده قرار گرفتند. دوره اصلاحات تحت تاثیر روزنامه ها  و فضای ماهواره ای بود و دهه هشتاد در ایران را شکل های نوین تکنولوژی اطلاعات از قبیل موبایل و اینترنت سامان دهی کرد (.(Roabusc,2004:15

ایران دهه هشتاد بخصوص انتخابات دهم ریاست جمهوری در آستانه بودن ایران را نشان می­دهد. ایران در حال گذر از جهان زیست سنت و مدرنیته به جهان زیست سنت و پسامدرنیته می­باشد. این گذار به عصر اطلاعات به علت داشتن پتانسیل بالا و تغییر معرفت انسان ها باعث شکاف نسلی شده است، که خود را به صورت هرج و مرج و آنومی ایجاد شده در عرصه سیاسی نشان می­دهد که در تبلور امر سیاسی دنیا بی سابقه است. در منطق تکنولوژی اطلاعات جهانی گونه ای از توهم و دوری از سیاست و حرکت به سمت اقتصاد را شاهدیم، اما در ایران با تمام عقب افتادگی و محدودیت و ترس از فضاهای جدید اطلاعاتی و برخورد دوگانه شهر، روستا، جوانان، سالخوردگان، دولت، ملت ... رادیکال ترین شکل سیاست سایبر در حال شکل گرفتن می­باشد. چهار گونه تئوری در آستانه بودن ایران دهه هشتاد را در وجه امر سیاسی در ارتباط با تکنولوژی اطلاعات تفسیر می­کنند.

الف) تئوری تصلب:  بر اساس این رویکرد ایران درگیری و جدال سنت و مدرن را به صورت انقلابی کنار خواهد گذاشت. تکنولوژی های جدید جهان زیست پسامدرنی را برای امر سیاسی در ایران رقم میزند که دیگر در قالب ذهن و عین و تحولات میانه ای و ریاکار مدرنیته­ی سیاسی در ایران که از مشروطه ناقص تا انتخابات ریاست جمهوری دهم به صورت جدال سازش ناپذیر سنت و تجدد ادامه داشت، دیگر خبری نخواهد بود (نیکفر، 6 تیر 1388). آنچه مهم است هسته­ی شالوده ای و جوهری غیر قابل نقد کلاسیک و وجوه انتقادی و شکاک جدید است که خود را در قالب تصلب ایران نمایان ساخته است.

ب) تئوری پسامدرن عرفان بومی:  بر اساس این رویکرد ایران می­تواند سنت عرفانی خویش را زنده کردن متنی سنت در عصر اطلاعات شاهد باشد. امر سیاسی سنتی ایران با مکانیک مدرنیته خوانشی انتقادی و هم دلانه نداشت و تعارض آن خود را در وجه غالب مدرن پهلوی و وجه غالب سنت جمهوری اسلامی نشان داد. اکنون ایران شاهد اعتدال و بازگشت به خویشتن در قالب گفتگوی تمدنی با سایر حوزه ها می­باشد (پرهام،1379). تعارضات کنونی ایران نیز ناشی از پوست اندازی و آخرین تلاش های طرد و انکاری است که پس از خستگی و از نیرو افتادن دو طرف شاهد به رسمیت شناخته شدن یکدیگر و همزیستی نه در سطح داخلی بلکه در سطح جهانی خواهیم بود.

ج) تئوری بنیادگرایی: بر اساس این رویکرد غرب در عصر اطلاعات وجه غالب و جوهری اش را از دست می­دهد و اسلام گرایی بعد از فروپاشی لیبرال ها و مارکسیست ها و ناکارآمدی علوم غربی سلطه ملی، منطقه ای و جهانی خویش را با حقانیت شکل می­دهد (فضلی نژاد،بی جا بی تا: 22). عصر اطلاعات برآمدن تمدن شرق در برابر غرب و معنویت در مقابل مادی گرایی مدرن است.

د) تئوری تساهل و گسست: بر اساس این رویکرد عصر اطلاعات جهان زیستی فارغ از کلان روایت ها و ایدئولوژی های دگم دارد و انسان ها بدلیل مشاهده بی نهاینت امور خارق العاده افسون هیچ عقیده ای نمی شوند و همین مورد آنها را از یکسو بی کنش و از سوی دیگر اهل مدارا بار می­آورد. زندگی در عصر پسامدرن با فلسفه تاریخ گسست دار که در رابطه با همنشینی قدرت و دانش شکل گرفته است، روزمره گی آرام و آسایشی ناشی از همنشینی با هستی بدون قصد تغییر در آن شکل داده است. امر سیاسی نیز در این فضا با فروپاشی جوهرها و اسطوره ها همراه است که گونه های مقاومت روزمره و قدرت در سطح پایین جامعه را به شکل بسیار ماکیاولی و بی غایتی را شکل می­دهد. امر سیاسی در ایران نیز از این فضا چندان دور نیست (مصاحبه بشیریه، آذر 1388).

برخلاف تمام این تئوری ها ایران راه دیگری پیمود. ایران دهه هشتاد در وجه حکومت مندی با پارازیت، فیلتر، حک کردن و برخوردهای فیزیکی و سلبی نمایش حفظ قدرت را خلق کرد ه همان مدرنیته رادیکال امنیت می­باشد. در وجه جامعه مدنی نیز با بی صبری، فروپاشی کلان روایت ها و اسطوره ها به خرج کردن کامل خود در سطح جوهری به بی غایت کردن امر سیاسی پرداختند که این گونه سیاست ورزی خود را در شکل رادیکال آزادی محور نشان می­دهد. تظاهرات خیابانی، سرکوب شدید، پارازیت های ماهواره ای، فیلترینگ سایت ها، جنگ ها و درگیری های خیابانی ... در دو شکل حکومت مندی و اعتراض جدید وجه زنده و آن لاین رابطه سیاست و تکنولوژی اطلاعات را در فضای مجازی و واقعی امر سیاسی در ایران به صورت بی سابقه در دنیا پیاده کرد ((Semati,2008:3.

 

2-                  فضای اطلاع رسانی در ایران دهه هشتاد

جو حاکم بر اطلاع رسانی سیاسی در ایران دهه هشتاد در سه سویه سنتی، مدرن و پسامدرن سیر می­کند. سیر سنتی شامل مدارس علمیه، بازار، مساجد و منبرها، تکیه ها و حسینیه ها، زورخانه ها و حمام ها، شب نشینی ها و مراسم جشن، عذا و ... است که سویه ای شفاهی، رودررو، مستقیم، ساده با درون مایه های ملی، مذهبی و عرفی دارد. شهرنشینی، معماری های جدید، ارتباط با خارج از کشور، گسترش تکنولوژی های جدید اطلاع رسانی، افزایش سطح سواد خصوصا در زنان و سبک زندگی های دارای تحرک بالا و با خانواده های پراکنده و کم جمعیت شکل سنتی ارتباط را بسیار کم کرده است. تکنولوژی های جدید مدرن و پسامدرن از قبیل رادیو، تلوزیون، ماهواره، کامپیوتر، اینترنت و ... هم فضای خود را شکل داده اند و هم فضای سنتی را با تغییر شکل و کاهش مواجه ساخته اند.

الف) رادیو و تلویزیون: رادیو و تلوزیون به همراه بانک، راه آهن و بروکراسی نوین و ارتش تبلور مدرن شدن جامعه و آغاز همگرایی دولت ملت در واژگان علوم سیاسی به شمار می­روند (معتمدنژاد،1386: 112).  انقلاب ایران در فضایی روی داد که جو حاکم اطلاع رسانی بر مردم، ضد رسانه دولتی یعنی رادیو و تلوزیون بود. تلوزیون پهلوی همانند سایر برنامه های مدرن آن، از بالا به پایین و به قصد آموختن شیوه های مدرن زندگی شهری هم سطح با جهان را در تبلیغ می­کرد. نوار کاست، ضبط صوت، کپی بیانیه ها و نقل قول های منبری، سخن رانی در مساجد، عذاداری در تکیه ها و حسینیه ها، تعذیه خوانی تاسوعا و عاشورا و ... همه گونه ای از فضای عمومی ریز مردمی و از پایین به بالا بود که هژمون خودساخته و کور و رسمی رسانه ای پهلوی را شکست داد (فرقانی،1382: 138). با پیروزی انقلاب اسلامی رویکرد دولتی به فضای اطلاع رسانی خصوصا رادیو و تلوزیون بیشتر شد و سیاست گزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران بر جهت دهی و هدایت افکار عمومی جامعه بنا شد. رسانه های غربی بر محوریت روابط قدرت، سیاست و منطق زیرکی و ثروت قدرتمندان خصوصا صهیونیست ها و آمریکا تعریف شد، که وظیفه صدا و سیما این بود که خارج از این جو حرکت کند و با رویکردی ایدئولوژیک، اخلاقی، مذهبی و معنوی به همراه حفظ بنیان خانواده خبر، تفسیر، فیلم و مستند و ... تولید و پخش کند. با توجه به سیر انقلاب و تحولات داخلی و خارجی روز به روز بر اهمیت صدا و سیما در ایران افزوده شد، تا جایی که این نهاد گسترده خبررسانی،  انحصاری ترین منبع اطلاع رسانی در ایران و رکن چهارم قدرت در جمهوری اسلامی ایران نام گرفت. اخبار و تفسیرهای مبتنی بر شکست، فروپاشی، زوال و نشان دهنده­ی بحران های گوناگون در جهان غرب سرمایه داری و ائتلاف های غیر غربی از شرقی ها، عدم تعهد و خصوصا کشورهای اسلامی و کشورهای جهان سوم بر ضد ساختار قدرت بود. ایران جزیره امن و مرکز با ثبات منطقه و دنیا تصویر می­شود. خبر رسانی رادیو و تلوزیون رسمی، از بالا به پایین، ایدئولوژیک، مذهبی و دارای کارکرد وحدت وجودی می­باشد.

ب) روزنامه ها: برخی از سلایق و نظرات طبقه متوسط شهرنشین ایران در جهات اقتصادی، سیاسی، ورزشی و تفریحی در روزنامه ها منعکس می­شود (Khiabani,2009:18). اطلاع رسانی روزنامه ها در ده هشتاد در قلم طبقه متوسط می­باشد. روزنامه های سیاسی در ایران را می­توان به دو دسته خواستار وضع موجود و مدافع تمام عیار هر نوع سیاست اتخاذ شده و روزنامه های ناقد وضع موجود تقسیم کرد (Seyed emammy,2008:58). روزنامه ها و هفته های حافظ وضع موجود به طیف های رادیکال، میانه و محافظه کار تقسم می­شوند. روزنامه ها و هفته نامه هایی چون کیهان، رسالت، جمهوری اسلامی، اطلاعات، قدس، پرتو، جوان، یالثارات، سیاست روز ... در این طیف جای می­گیرند. ناقدان وضع موجود نیز به سه طیف رادیکال، میانه و اصلاح طلب تقسیم می­شوند. روزنامه هایی چون اعتماد، اعتماد ملی، هم میهن، شرق، تهران امروز، عصر آزادگان، جامعه، طوس، فرهیختگان، آفتاب یزد، مردم سالاری، یاس نو، وقایع التفاقیه، آرمان عمومی، کارگزاران ... در این طیف جای می­گیرند. هر چه در دولت نهم و دهم روزنامه های منتقد بسته می­شوند طیف راست و محافظه کار و طیف میانه رویکردی اصلاحی به خود می­گیرند. روزنامه در فضای خودسانسوری و خطر بسته شدن قرار دارد. خط قرمزهای کمتری به علت مخاطبان کم دارد و برای طبقه متوسط در ایران میانه اخبار رسمی تلوزیون و اخبار غیر رسمی ماهواره و اینترنت، روزنامه جایگاهی انتقادی و لرزان دارد.

ج) ماهواره ها: تحت پوشش قرار گرفتن ایران از سوی فرستنده های عرب ست، ترک ست، اینتل ست (Alikhah,2008:96) و ... در دهه هفتاد به گونه ای پیش رفت که در دهه هشتاد شاهد بیش ار چهل کانال تلوزیونی فارسی زبان هستیم (Ibid:99). ورود خبررسانی و تحلیل سیاسی در ایران با مباحث ملی گرایان سلطنت طلب و چپ گرایان رادیکالی بود که درست خط مشی گذاری خبری خود را در جهت عکس صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران قرار دادند. ضدیت با اسلام و انقلاب اسلامی ایران و دفاع از ملی گرایی و طلایی نشان دادن دستاوردهای دوران پهلوی و نقد حضور مذهب در سیاست و عرصه عمومی در برنامه­ی این شبکه ها به چشم می­آمد (Ibid:109). هر سال بر شبکه هایی که ماهیت سرگرمی، تفریحی از قبیل پخش موسیقی و فیلم دارند افزوده می­شود و شبکه های سیاسی کم تر اما حرفه ای تر می­شوند. شبکه های ماهواره ای را می­توان به ملی گرایی، سلطنت طلبان، لیبرال ها، قومیت گرایان و چپ گرایان تقسیم کرد. در این میان تلوزیون بی بی سی فارسی در سال 2009 به پخش برنامه پرداخت و برخلاف رادیو و تلوزیون های ماهواره ای چون رادیو فردا، رادیو زمانه، صدای آمریکا و سیمای آزادی ... شبکه ای هدایتی و برنامه ریزی برای کنترل افکار عمومی به شیوه­ی مستقیم و ناشی گرایانه به خود نگرفت و با شکلی جدید و حرفه ای با تمام تکنیک های تکثرگرایی و احترام به عقیده مخاطب طیف وسیعی از مخاطبان و فضای خبری و تفسیری در ایران را سامان دهی کرد. این شبکه برنامه های خود را از بعدظهر تا نیمه شب پخش می­کند و با عکس ها، فیلم ها، گزارش ها و تحلیل هایی که برای ایران، افغانستان و تاجیکستان به صورت ملی و منطقه ای پخش می­کند، باعث افزایش آگاهی سیاسی انتقادی، ترویج سکولاریسم و گسترش نگاه تجدیدنظر طلب به ایدئولوژی جمهوری اسلامی ایران با ماهیت تجددگرایانه ملی می­شود. فضای خبررسانی ماهواره ها در ایران از بالا به پایین، یک طرفه و کنترل شده از خارج در جهت هدایت افکار عمومی ایرانیان می­باشد. ماهواره ها در ایران توانستند خصوصا بعد از دوم خرداد هفتاد و شش تا انتخابات دهم ریاست جمهوری در ایران فضای اعتراضی و مدنی انتقادی را به سمت کنش های رادیکال انقلابی و از نقد حکومت به نقد دولت بکشانند. تعداد دریافت کننده های ماهواره ای در تهران و شهرهای بزرگ علی رغم منع قانونی در حال افزایش است و فراموش شدن و نادیده گرفتن بسیاری از خط قرمزها در فضای رسمی خبری ایران باعث جذب شدن آنها در فضای ماهواره ای غیر رسمی و قدرتمند کردن آنها می­شود.     

د) اینترنت: برخلاف ماهواره که رایج شدنش در سال 71 در میان طبقات متوسط بالای شهری بخصوص در تهران بود، اینترنت از فضای دانشگاهی، تجاری و اداری در ایران آغاز شد (Rahimi,2008:38). دکتر لاریجانی در سال 1372 در مرکز ریاضی و فیزیک ایران ارتباط میلی با دانشگاه های ونیز برقرار کرد و پس از آن ایران بعد از اسرائیل بیشترین کاربر اینترنت را دارا است (Ibid:39). اینترنت شبکه مجازی ارتباطی جهانی است که از بی نهایت سایت و وبلاگ و امکانات چند رسانه ای صوتی، نوشتاری، تصویری و ... تشکیل شده است (Saravissers,2010). پخش اطلاعات در اینترنت جهانی از پایین به بالا و دارای قابلیت اصلاح و نقدپذیری مدام است. اینترنت اوج فناوری­های اطلاعاتی است که ارتباط چندگانه کاربران را در شبکه­ای مجازی و جهانی به صورت زنده فراهم می­ کند (Gerhard,2010:13). اطلاع رسانی اینترنت در بعد سیاسی در ایران عمدتأ در قالب سایت­ها، وبلاگ­ها و چت روم­ها صورت می­گیرد. هم طرفداران وضع موجود و هم اصلاح­طلبان و نافیان رادیکال جمهوری اسلامی از این فضا بهره  می­گیرند. انحصار خبری در فضای سایبر اینترنتی ایران در "گویا" قرار دارد. گویا تمام خبررسانی­ها، تلویزیون­ها، رادیو­ها، وبلاگ­ها و سایت­های چپ، راست، میانه، محافظه­کار، قومی، طرفداران محیط زیست، زنان و ورزش و سرگرمی در مورد ایران را در خود جای داده است. سایت­ها حالتی رسمی و تا حدودی دارای استاندارد خبری رادیویی، تلویزیونی و روزنامه­ای هستند که جریان اطلاعات را چند رسانه­ای و زنده به کاربران عرضه می­کنند. ایران علی­رغم وجود اینترنت کم سرعت و فیلترینگ شدید، فضای سایبری بسیار فعال و پرکاری را از خود نشان داده است. کاربران ایرانی در حوزه وبلاگ در دنیا رتبه 2 تا 5 را از آن خود کرده اند. وبلاگ­ها حالتی غیر رسمی، شفاهی، تصویری و زنده­تر قابل انتقاد تری را نشان می­دهند. وبلاگ­ها زندگی ایرانیان را شکل داده­اند که فرد امنیت بدون سانسور و تابوی خویش را (رضایی­پرور،1378: 43) در وبلاگ­ها که دارای نوعی فضای پویا وزنده است نشان می­دهند (Ekdale,2010).

ه) موبایل: تلفن همراه آخرین امکان رسانه­ای و اطلاعاتی ایرانیان را در بر می­گیرد. فضای اطلاع رسانی دو یا چند نفره­ای که خود را در قالب مکالمات تلفن و همچنین فرستادن پیامک­ها نشان می­دهد. پیامک­ها ابتدا ماهیت خبررسانی و بعد جوک­های سیاسی و مذهبی و قومی داشت، که با توجه به ماهیت روز­ها و جو­های انتخابات و یا اعتراض تغییر می­کرد. موبایل در ایران کارکرد بسیار سیاسی­ای پیدا کرد، از پیامک­های انتخاباتی و تبلیغی تا شهروند و خبرنگار فعال شدن و عکس و کلیپ گرفتن و فرستادن برای یکدیگر و وصل شدن به اینترنت و ارسال به سایت­های خبری تا هماهنگی ریتم­ها و آهنگ­ها و حتی بلوتوث فرستادن که جو سیاسی بی­سابقه­ای از موبایل علی­رغم شایع نشدن سیستم MMS  در ایران شکل داد. به طور کلی فضای خبری رادیو، تلویزیون ، روزنامه­ها، سایت­ها، ماهواره­ها، وبلاگ­ها و جو موبایل در ایران قبل از انتخابات ریاست جمهوری دهم فضایی نیمه جان سیاسی و نیمه سیاسی بود. انتخابات دهم ریاست جمهوری طبقه متوسط و دولت را درگیر مسائل هویتی، امنیتی و سیاسی­ای کرد که بی­سابقه بود و این خود محرکی شد که گونه­های جدید امر سیاسی در ایران شکل بگیرد. ایران تلویزیون و رادیویی رسمی، ایدئولوژیک و دولتی دارد. روزنامه­های سانسور شده، محدود و کم تیراژی دارد. شبکه­های ماهواره­ای انقلابی و رادیکال و برانداز خارجی دارد. اینترنت در ایران کم­سرعت و فیلتر شده است و موبایل­ها هنوز برنامه­های جدید نرم­افزاری و سخت­افزاری و همین طور سیستم­های وصل شدن آن­لاین به اینترنت را ندارند. علی­رغم همه­ی این مباحث ایران در عرصه سیاست سایبر تجربه­­ی بی­سابقه­ای را در انتخابات دهم ریاست جمهوری تجربه کرد که فضای سایبر محدود و آف­لاین را تبدیل به کنشگری و اعتراض مدنی و حکومت مندی دولتی­ای کرد، که در ادبیات سیاسی بی­سابقه بود.

ریاست جمهوری دهم در ایران نقطه عطفی بی­سابقه در تاریخ ایران و جهان در ادبیات سیاسی فضای سایبر ایران می­باشد. این امر را می­توان در چند مورد علت یابی کرد. ابتدا اینکه ایران در آستانه­ی قدم گذاشتن به عصر اطلاعات می­باشد. ما هنوز درگیر جدال سنت و تجدد بودیم، که انرژی روایتی تکه تکه پسا­مدرن فضای امنیت فکری، هویتی، ایدئولوژیک و اسلامی ما را محدود کرد و به نقد رادیکال کشاند. در جمعیت ایران جوانان هفتاد درصد را تشکیل می­دهند (صالحی امیری،1387: 108) که فضای  روایتی انقلاب و جنگ را تجربه نکرده­اند و فضای دینی سیاسی و هویت رسمی به متن آنان به صورت تجربی نچسبیده است ((Alikhah,2008:106 . زنان دارای حق و حقوق و تحصیلات بالایی شده­اند که با حضور در صحنه­های گوناگون جامعه سبک جدیدی از امر سیاسی را طلب می­کنند. اگر بوجود آمدن شهرنشینی جدید پسامدرن و پساصنعتی (Graham,2010:249) در ایران و مهاجرت وحشتناک روستاها و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ را در نظر آوریم و این عوامل را با تکنولوژی اطلاعات و امکانات رسانه­ای جدید در کنار هم بگذاریم علت بسیاری از فتارهای سیاسی در انتخابات دهم ریاست جمهوری و بعد از آن در ایران را می­توان درک کرد.

جمعیت جوان + زنان تحصیل کرده (افزایش تحصیلات خصوصأ زنان) + شهرنشینی و ایجاد شدن طبقه متوسط + دسترسی به منابع اطلاعاتی جدید =  قدم گذاشتن به عصر اطلاعات در ایران و در آستانه قرار گرفتن ایران.

با توجه به این رویکرد فضای انتخابات و بعد از انتخابات ریات جمهوری دهم در ایران را می­توان در قالب دو تئوری رادیکال مدرنیته آزادی و مدرنیته امنیت صورت­بندی کرد. اثر تکنولوژی اطلاعات بر امر سیاسی در ایران دهه­ی هشتاد را در این دو صورت بررسی می­کنیم.

 

3-                     مدرنیته رادیکال آزادی ( اعتراض مدنی)

در سطح شهروندان که کنش سیاسی خود را به صورت آزادیهای گوناگون نشان می­دهند، با وارد شدن به عصر اطلاعات امکانهای رادیکال آزادی در قالب اعتراض­های سبک جدید در جامعه مدنی پیدا می­شود. مدرنیته رادیکال سبک اعتراض­های مدنی بر خواستهای دموکراسی، حقوق بشر، آزادی بیان و تجمعات گوناگون در این عصر شدت می­یابد (Times on line,14february:2010). ساختار جمهوری و مردمی حکومت نظارت و ضمانت اجراهای مردمی که تضمین کننده شفافیت و روند اطلاعات آزاد به سمت کاهش کارکردهای منفی حکومت پیش می­رود. در انتخابات ریاست جمهوری دهم شهروندان سبک رادیکال اعتراض سیاسی را در مدرنیته رادیکال نشان دادند. از ابتدا سی دی ها و دی وی دی های طرفداران نامزدها پخش شده، نمودارها، جداول و سخنرانیهایی که در قبل از انتخابات پخش می­شد، کلیپ­ها و سخنرانیهایی که توسط  شهروندات جابه جا می­­شد. کلوپ­ها به شدت فعال شده بودند و چت روم­ها بحث­ها را به سمت سیاسی شدن سوق می­دادند. کلوپ ایرانیان با پانصد هزار عضو و صد هزار عضو فعال امکانات زیادی را در دوره انتخابات شکل داد. از خبر رسانی و داغ کردنها و امکان ارسال به دوستان تا وبلاگ شدن همه­ی صفحه­های کاربران و همینطور امکانات چپ و بحث عمومی که فضای کلوپ­ها را از شکل عشقی، اجتماعی، ظنز و سرگرمی به سمت سیاست سوق می­داد (ملکی زاده،1378: 120). فایل­های برنامه­ای نامزدها به صورت پی دی اف بر روی اینترنت قابل دریافت شد. رادیو و تلویزیون در ایران منحصرأ دولتی هستند (احدی،1378: 151). تعداد رادیوهای محلی و معترض در زمان انتخابات بسیار افزایش یافت. رادیوهایی با خبر، موسیقی و تفسیر و حتی طنز که چند ساعت ضبط می­شد و فایلش به صورت روزانه بر روی صفحه اینترنت ظاهر می­شد. برای اولین بار در ایران تلویزیون غیر دولتی بر روی اینترنت به صورت زنده ظاهر می­شد و مجری زن با لباس سبز و ظاهر مدرن در حال مصاحبه با اصلاح طلبان بود، چند ساعت طول نکشیده بود که مورد حمله قرار گرفت و قطع شد. وبلاگ­ها بسیار فعال بودند و حتی در زمان فیلتر شدن و سرعت کم اینترنت زندگی سیاسی در وبلاگ­ها ادامه داشت و خبرها و تفسیرها و عکس­ها از این طریق منتقل می­شد. کامپیوتر منازل فایل بندی شده از روزها با تفسیرها و عکس­ها و کلیپ­های دوره­های بعد از انتخابات بود و در لحظات بعد از انتخابات هارد اضافی گرفته می­شد. در سیاست سالهای اصلاحات و بعد از آن سیاست تنها در وبلاگ­ها، سایت­ها، مقاله­ها و خاطرات سیاسی خود را نشان می­داد (Rahim,2008:45). اما در انتخابات دهم ریاست جمهوری امکانات نرم افزاری جدیدی شکل گرفت. سایت خبری گویا لینکی پرطرفدار با سی هزار کاربر را بر روی خود به نام "بالاترین"  داشت. بالاترین با اعضایی که خبر می­گذاشتند و در اثر کلیک خوردن زیاد، رو می­آمد به سایت روزمره سیاسی  بسیار پر بیننده ای بدل شد که لحظه به لحظه خبرها را به صورت خبرهای داغ منتشر می­کرد. محتوای بالاترین ملی گرایی لیبرالی بود، که به صورت اندیشه انتقادی خود را نشان می­داد. بالاترین سایت لحظه­های زندگی سیاسی در جریان و مردمی، عام پسندی بود که به صورت خودجوش و انتقادی خبرها را به صورت دقیقه­ای روی خود می­آورد. یوتیوپ امکان دیگری بود که انحصار صدا و سیما را به شکل تصویری به چالش کشید. فیلم­ها و کلیپ­های دوربین و موبایلی که بر روی یوتیوپ گذاشته می­شد و سخنرانیها و فیلم­­هایی که به راحتی در دسترس بودند. تویتر همان سیستم پیامک بود، با صدو چهل کاراکتر و با امکانات زیادتر که خبرها را به صورت پیام به دوستان زیاد و خوشه­ای و متصاعدی می­رساند. ایران اصلی­ترین موضوع تویتر در سال 2009 بود (شهرزاد نیوز،27آذر2009). فیس بوک رسانه­ی دوست­یاب و سایت شخصی­ای بود که با امنیت بالا عکس، فیلم، نوشتار و تحلیل را منتشر می­کرد و به اشتراک می­گذاشت. این سایت شانزده میلیون کاربر داشت که ایران در رتبه 19 قرار داشت. همه­ی این امکانات جدید در جنبش اعتراضی کاربرد وسیعی داشت و اثرگذاری بسیار بالایی در بازنمایی کردن امر سیاسی در ایران ایفا می­کرد. اینکه در کجا تجمع شود و چه شعارهایی داده شود و مواضع چگونه بیان شود به صورت خودجوش، انتقادی و لحظه به لحظه بر روی این سایت­ها منتقل می­شد (صالحی امیری،1387: 14).

از سوی دیگر در خارج از مرزها شبکه­ی ماهواره­ای بدون راهبرد هدایت مستقیم در پی انعکاس تصویری بود که در صدا و سیما­ی ایران انعکاس پیدا نمی­کرد. شهروندان با در دست داشتن موبایل به خبرنگاران لحظه­ای بدل شدند، که هیچ رویدادی را بدون انعکاس نمی­گذاشتند. یوتیوپ رسانه­ی تصویری شده بود که با توجه به سرعت کم ونفوذ کم اینترنت میان ایرانیان تصاویر و فیلم­ها را بر روی خود ثبت می­کرد و امکان پخش گسترده آن را فراهم می­کرد. دیوارنویسی­ها با راهنمایی جزئی و مورد به مورد سایت­ها ادامه پیدا می­کرد. برای اولین بار شهروندان به صورت میلیونی در برنامه 90 از طریق پیامک به گزینه آخر بدون دیدن سوال رای دادند. چندین سایت کار آموزش آماده کردن در هنگام فرار را به عهده گرفتند. اعتراضات اولیه را فیس­بوک و تویتر با خبررسانی و به­روز رسانی حمایت می­کردند. بی بی سی کار نمایش و بازنمایی تصویری را به عهده داشت. موبایل­ها، شهروندان دیجیتالی را ایجاد کردند و سی دی و دی وی دی کار پخش این اخبار را به طبقات پایین پذیرفتند. سایت­های خبری همانند بالاترین و زمانه ساعت به ساعت تغییر پیدا می­کرد. ایران دسترسی به جی میل را برای کاربران ایرانی قطع کرد. در برابر این اقدام  گوگل ترنسلیت امکان ترجمه را برای زبان فارسی ایجاد کرد.  گوگل ارث در بیست و دوم بهمن صف اتوبوس و همین طور گوشه­های خالی میدان آزادی را نشان داد. به طور خلاصه می­توان گفت امر سیاسی به نحو اعتراض مدنی شدید، در شکل آزادی رادیکال مدرنیته صحنه سیاست ایران را در شکل مجازی که به کنش منجر شد، بازنمایی کرد.

 

9) مدرنیته رادیکال امنیت (حکومت­مندی):

حکومت­مندی فکر عملی است، که می­تواند رفتار جمعی انسان­ها را تحت کنترل درآورد (Lagendidik,2009-Lemke,2001) . نظم پیدا کردن به صورت شبانی و کنترل افکار و هدایت جمعی اراده­ی عمومی به نحوی که تسلیم امر سیاسی شوند، در بستر حکومت­مندی در عصر اطلاعات می­گنجد. دولت ایران در انتخابات ریاست جمهوری دهم در مقابل اعتراض شدید جامعه مدنی و طبقه متوسط که از لحاظ فرهنگی متوسط به بالا و از لحاظ اقتصادی معلق و متوسط به پایین بودند، قرار گرفت. ابزارهای نوین از ماهواره تا اینترنت و موبایل بازنمایی امر سیاسی ایران را جهانی کرد. دولت برای جلوگیری از تشدید این جریان به مدرنیته رادیکال امنیت یعنی استفاده از تکنولوژی اطلاعات در امر سیاسی به غایت امنیت جلو رفت و با استفاده از تمام ابزارهای اطلاعاتی و تکنولوژیک به جمع کردن امر سیاسی و کنترل آن پرداخت (BBC،30خرداد88). در ابتدا سی­دی­ها و دی­وی­دی­ها و کلیپ­های محافظه­کاران همانند اصلاح‑طلبان پخش شد. شعرها و نمادهای محافظه­کاران را از طریق وب­سایت­ها و وبلاگ­ها پخش می­شد. عمده­ترین دستگاه ایدئولوژیک دولت، رسانه­ی صدا و سیما بود. موبایل که مورد استفاده در موج جوک­ها و خبرهای رسانه­ای و حتی شایعات انتخابات شده بود و استراتژی اصلاح­طلبان در صیانت از آرا به شمار می­رفت در شب انتخابات قطع شد. فردای شمارش آرا و شروع اعتراضات، موبایل­ها از کار افتادند به خصوص در مکانهای درگیری و تجمع و اعتراض قطع شد. سازه­ی ذهنی مردم چنین پیش رفت که نهادهای امنیتی و نظامی حوزه خصوصی آنها را می­کاوند و سپاه سهام مخابرات را خریداری کرده است. خبرها و جوک­های سیاسی کم شد و جوی امنیتی بر پیام­هایی که ماهیت حوزه عمومی را دارا بود، حاکم گردید. دولت همچنین هزینه­ی سنگین داخلی و خارجی پارازیت را پذیرفت و شبکه­های آمریکایی، اروپایی سیاسی خصوصأ بی بی سی را با پارازیت دچار اختلال کرد تا آنجا که مدیران شبکه از ایران شکایت کردند. دولت ایران ارتش سایبری را ایجاد کرد که حدود صد سایت و وبلاگ را هک کردند.( رادیو فردا،16آذر1388). حمله به یوتیوپ، فیس بوک، زمانه، بالاترین و ... و نوشتن شعارهای خائن وطن فروش و هک کردن عنوان سربازان گمنام امام زمان و ارتش سایبری ایران در این راستا جای می­گیرند(سایت جرس). جرم اینترنتی تعریف شد و سرزدن و خواندن وبلاگ­ها و سایت­های خبری خارجی و غیر رسمی جرم تعریف شد و استفاده از فیلترشکن نیز در این راستا قرار گرفت. دولت از تلویزیون برای هدایت مستقیم مردم بهره گرفت. فتوشاب نیز به کار گرفته شد در جهت حاشیه و برجسته­سازی عکس­ها و فیلم­هایی که جنجال برانگیزتر بود. از سوی دیگر سایت­ها و وبلاگ­های والاترین، حقیقت، رجانیوز، گرداب، فارس و ... هر یک مدل محافظه­کاری حکومت­مندی را در صحنه سایبر انجام می­دادند. روزنامه­های زیادی از اعتماد، اعتماد­ملی، ابتکار و ...بسته شدند. برای مدتی سیستم  جی میل و سایت گویا فیلتر شدند و سامانه­ی ایمیل ملی راه­اندازی شد (roozonline) . بسیاری از افراد به جرم فعالیت در فضای سایبر دستگیر شدند. یه طور خلاصه دولت نیز در شکل حکومت­مندی به بستن، فیلترکردن، حک کردن و ایجاد محیط خبری آرام و بی­کنش به صورت کم کردن دامنه­ی اعتراض و سرکوب شدید را دنبال کرد. حکومت­مندی در صحنه سیاست ماهواره­، پارازیت در شکل سیاست اینترنت، فیلتر و حک کردن و در بعد تلویزیون هدایت افکار عامه بود. سیاست تدبیر و هدایت کره اسب وحشی به واژگان در جای خود بودگی خود در تفکر استراتژیک امر سیاسی در ایران قرار گرفت. سیاست­گذاری ایران در بعد تکنولوژی جدید، برخوردی مکانیکی و ایدئولوژیک در عصر اطلاعات بود.

 

نتیجه گیری:

در ایران امروز با درهم آمیختگی مشکلات و بحرانهای گوناگون و تسریع آنها توسط تکنولوژی اطلاعات همه­ی امور سیاسی شده است. فضای عمومی ایران به شدت سیاسی است و هرگونه بحثی سرانجام به سیاست و نقد رادیکال قدرت برمی­گردد که فارغ از هر گونه چارچوب روشی و تخصص لازم می­باشد. از سوی دیگر این فضا مجازی شده است. حوزه­ی عمومی گفتگوی­ای که سیاست در آن از نان و یارانه تا شیر و ماهواره تا تلویزیون و رأی دادن تا شعار و مدرسه و دانشگاه و ... را در بر گرفته است. بعد از انتخابات ریاست جمهوری دهم، امر سیاسی در ایران در شکل مجازی خود امری بازنمایی شده است. تصور از واقعیت، جای خود واقعیت را گرفته است. واقعیت در جو خبری روزنامه، تلویزیون، ماهواره و اینترنت در شکل محافظه­کار و اصلاح­طلب سانسور شده و انقلابی رادیکال ملی چپ و سلطنتی ... نمود پیدا می­کند و آنقدر این گفتمان­ها به لحاظ چپ و راست­گرایی، مذهبی و ملی و سکولاریستی از هم شکاف دادند، که هیچ فاصله مماسی برای دریافت حقیقت از طریق تطبیق باقی نمی­گذارند. جامعه مدنی ایران در سطح شهروندی و سیاست­گذاری حکومت­مندی در سطح قدرت دولتی هنوز در جدال سنت و مدرنیته بود که پای خود را با تمام بحران­های قبلی به عرصه تکه­تکه و پسامدرن عصر اطلاعات گذاشته است. این در آستانه بودن باعث سرعت افزایش انتظارات در سطح جامعه مدنی و برآورد توقعات به کندی شد که بدنه­ی معلق طبقه متوسط خصوصأ جوانان و زنان شهرهای بزرگ به خصوص تهران را به سطح خیابان کشاند. از سوی دیگر دولت نیز این فضای اصلاحی را با بی­صبری تمام سرکوب کرد و شعارهای رأی من کجاست نرم و آرام، تبدیل به شعارهای مرگ بر انقلابی و خشونت بار کرد. در این عرصه سیاست بسیار بی­غایت شد. اسطوره­ها و نمادها مدام و بدون در جای خودبودگی­شان مصرف شدند. در واقع امر سیاست در ایران بی­محتوا شد. مخالفان دولت از روزهای مذهبی و انقلابی در جهت اهداف ملی و سکولار بهره گرفتند و طرفداران دولت سبک رسانه­ای و خبری بسیار بی سیاست و هدایت شده­ای را مبتنی بر ذات قدرت عریان دنبال کردند. در این میان آنچه مهم تلقی شد، بازنمایی امر سیاسی و ایجاد شدن فضای توهمی بود که سنت سی ساله­ی الگو بودن ایران در منطقه را بسیار آسیب­پذیر ساخت. جمهوری اسلامی روایت دینی اسلامیت شرعی سنتی و جمهوری مدرن تجدد عقلی را چنان بی­سابقه در اندیشه سیاسی وارد کرد که الگوی بی­نظیری از حکمرانی مردمی ایزدی را نمایش می­داد. سطح توهمات و توقعات و سرکوب بالا این الگوی بی­نظیر را آسیب­پذیر کرد. هر دو طیف توهم کودتا از طرف مقابل را مطرح کردند و بلایی بر سر خودی­های خود آوردند، که هیچ غریبه­ای نمی­آورد و بیگانه تنها نظاره­گر این زدوخورد بود. دو طرف گفتگو را کنار گذاشتند و جامعه تشنه­ی اطلاعات به ناگاه در فضای جدید عصر اطلاعات انفجار شده قرار گرفت. جنبش نوین خودجوش با وسایل و تکنولوژی جدید و نمودهای امر سیاسی پسامدرن در ایران پیدا شد. سبک جدیدی از خرده روایت­هایی که بی غایت بدون توجه به درجای خودبودگی حرف خویش را می­زدند. حکومت به نحو حکومت­مندی امنیتی محافظه­کار در جهت پاک کردن و خاموش کردن طبقه متوسط خودی و کارگزاران بروکرات و اصلاح­طلب خویش حرکت کرد. جامعه مدنی با طبقه پیشرو متوسط راه نسل جوانان معلق را به تجربه شعارها و نمادهای بازنمایی شده در روایت ملی و سکولار باز کرد. جنبه اقتصادی اصلاحی و میانه­ای که نقل و عقل، سنت و تجدد و شیوه کهن و مدرن را آشتی می­داد باقی نماند و عقلانیت سیاست گذاری به همراه تساهل جامعه مدنی کنار رفت. تجربه ویدئو و ماهواره بر سر اینترنت نیز در حال تکرار شدن است و ایران در آستانه­ی عصر اطلاعات در تاریخ اندیشه و تحولات سیاسی تجربه­ی نادر و تلخ را در حال گذراندن است.


فهرست منابع

- فارسی

-    هایدگر، مارتین و ... (1377)، فلسفه‌ی تکنولوژی، ترجمه شاپور اعتماد، تهران: مرکز.

-    هایدگر1،مارتین (1377)، پرسش از تکنولوژی، برگرفته از هایدگر، مارتین و ... ، فلسفه‌ی تکنولوژی، ترجمه شاپور اعتماد، تهران: مرکز.

-    هوسرل، ادموند (1382فلسفه و بحران غرب، ترجمه رضا داوری اردکانی، مقاله اصلی هوسرل، ادموند و هایدگر .... ، فلسفه و بحران غرب(مجموعه‌ی مقالات)، ترجمه داوری اردکانی و ... ، هرمس

-    هابرماس3، یورگن (1385)، تحریف نظام مند ارتباط، مقاله برگرفته از کانترون، پل، جامعه شناسی انتقادی، حسن چاوشیان، تهران: اختران

-    هابرماس، یورگن (1383)، دگرگونی ساختاری حوزه‌ی عمومی، کاوشی در باب جامعه  بورژوازی، ترجمه‌ی جمال محمدی، تهران، افکار

-    کاستلز، ایمانوئل (1380)، عصر اطلاعات، ترجمه علیقلیان و ... ،  3جلد، تهران: طرح نو.

-    فوکو، میشل (1378)، مراقبت و تنبیه، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهان دیده، تهران: نی

-    دلوز، ژیل و آنتونیو نگری و ... (1386)، بازگشت به آینده، ترجمه رضا نجف زاده، تهران: نی

-    پرهام، مهدی (1379)، حافظ و قرن بیست و یک(تولدی دیگر)، تهران: نشر شالوده

-    بودیار، ژان (1385)، مبادله نمادین مرگ، برگرفته از برگرفته از کهون، لارنس، متن‌های برگزیده از مدرنیسم تا پست مدرن، ترجمه عبدالکریم رشیدیان، نی.

-    ابو، بوسا (1385)، امپریالیسم سایبر، روابط جهانی در عصر جدید الکترونیک، ترجمه، پرویز علوی، ثانیه

-    کلگ، استیوارت (1379) چارچوب های قدرت، ترجمه مصطفی یونسی، مقدمه محمدرضا تاجیک، تهران: مطالعات راهبردی.

-    وبر، ماکس (1382)، روش شناسی در علوم اجتماعی، ترجمه حسن چاوشی، تهران: نشر مرکز.

-    فرقانی، محمد مهدی (1382)، درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران، مقدمه کاظم معتمدنژاد، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-    نیکفر، محمدرضا (6 تیر 1388)، در ایران چه می­گذرد، www.gooya.com

-    بشیریه، حسین (آذر 1388)، جنبش سبز و بسیج مردمی، www.radiofarda.com

-    فضلی نژاد، پیام (1388)، چگونه پروژه جامعه مدنی به مبارزه مدنی تبدیل شد؟ بی جا.

-    معتمدنژاد، کاظم (1386)، وسایل ارتباط جمعی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.

-    ملکی زاده، اکبر (1378)، وبلاگ نویسی در ایران، مجموعه مقالات تکنولوژی های جدید رسانه ای، سید رضا صالحی امیری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

-    احدی، افسانه (1387)، آسیب شناسی کارکرد سیستم اطلاع رسانی در ایران، ، مجموعه مقالات تکنولوژی های جدید رسانه ای، سید رضا صالحی امیری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

-    صالحی امیری، سیدرضا (1387)، رسانه ها و نقد قدرت در حوزه عمومی، ، مجموعه مقالات تکنولوژی های جدید رسانه ای، سید رضا صالحی امیری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

-    فوکو، میشل (بی تا) حکومت مندی، مقالات ویژه نشریه گفتگو صص 7 تا 31.

-    رضایی پرور، حمید (1387)، سازمان دهی وبلاگ ها و وب سایت ها، ، مجموعه مقالات تکنولوژی های جدید رسانه ای، سید رضا صالحی امیری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

-    سلطانی فر، محمد (1387)، جامعه شناسی دموکراسی در جوامع اطلاعاتی، ، مجموعه مقالات تکنولوژی های جدید رسانه ای، سید رضا صالحی امیری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

-    صالحی امیری، سیدرضا (1387)، ضرورت تعامل مردم و نظام در بحث ماهواره ها، ، مجموعه مقالات تکنولوژی های جدید رسانه ای، سید رضا صالحی امیری، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

-    دیوید س، آلبرتس و دانیل س پاپ (1385)، امنیت در عصر اطلاعات، مترجم علی علی آبادی و رضا نخجوان، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

 

- لاتین

- Lenk, Hans (2009), toward technology and action oriented methodology of constructive realism, university of Karlsruhe, germany.

- Lemke, tomas (2000), Foucault, governmentality and critique, paper present at the rethinking Marxism confrance, university of amherest (MA).

- Lagenddik,arnood(2009),shift in governmentality,territoriality and governance, an introduction , university of nijmegan, www.sprigner science.com.

- Nash, Kate (2001), (Contested Power: Political sociology in the Information Age) in Frank Webster, culture and Politics in the Information Age, London: Rutledge.

- Mossberger, Karen (2008), Towad digital citizenship: addressing inequality in the information age, in the book internet politic, edited by Andrew Chadwick & Philip N howard, London newyork: Rutledge.

- Andrew Chadwick & Philip N howard (2008), New direction in internet politic research, in the book internet politic, edited by Andrew Chadwick & Philip N howard, London newyork: Rutledge.

- Reedy, justiheund, chris wells (2008), Information, the internwt and direct democracy, in the book internet politic, edited by Andrew Chadwick & Philip N howard, London newyork: Rutledge.

- May, Christopher (2008), Globalization the logic of openers open source software and the global governance of intellectual property, in the book internet politic, edited by Andrew Chadwick & Philip N howard, London newyork: Rutledge.

- Bennett W lance and arroshaun Toft (2008), Identity, technology and narratives, trans national activism and social networks, in the book internet politic, edited by Andrew Chadwick & Philip N howard, London newyork: Rutledge.

- Karatzogianni, Athina (2009), the politics of cyber conflict, London newyork: Rutledge.

- Rabasco, Michael (2002), The Internet and the Evolution of Civil Sociaty in Iran, In, Michael Mazarr, Information Technology and World Politics, New York: Palgravi Macmillan.

- Khiabani, gholam (2008), The Iranian press, state and civil society, in the book, Media culture and society in Iran, living with globalization and the Islamic state, Mehdi Semati, London newyork: Rutledge.

- Alikhah, Fardin (2008), The politics of satellite, television, in the book, Media culture and society in Iran, living with globalization and the Islamic state, Mehdi Semati, London newyork: Rutledge.

- Seyed emami, kavous (2008), Youth, politics, and media habits in iran, in the book, Media culture and society in Iran, living with globalization and the Islamic state, Mehdi Semati, London newyork: Rutledge.

- Semati, mehdi (2008), Living in the globalization and the Islamic state in introduction to media culture and society, in the book, Media culture and society in Iran, living with globalization and the Islamic state, Mehdi Semati, London newyork: Rutledge.

- Rahimi, babak (2008), The politics of the internet in Iran, in the book, Media culture and society in Iran, living with globalization and the Islamic state, Mehdi Semati, London newyork: Rutledge.

- Brian, Ekdale and Kang Namkoong (2010), Why blog? www.sagepub.com 19.2010

- Gerhard, jurgen and Mikes Schafer (2010), Is the internet a better public sphere? www.sagepub.com

- Marchovghe, Sara, vissers, Dietlind, Stone (2010), The potential of internet mobilization: Rutledge, 28.2010.

- Graham, Philip (2010), An investigation in to the relationship language new media and social perception of value school of communication, university of technology Queensland.

- Shahabi, Mahmood (2008), The Iranian moral panic over video: a brief history and a  polity analysis, in the book, Media culture and society in Iran, living with globalization and the Islamic state, Mehdi Semati, London newyork: Rutledge.

Times online (2010), Protest Iranian and cyber sphare, February, 14, 2010.