نیم نگاهی به انقلاب 1357

درباب فلسفه وجودی شورای انقلاب اسلامی

فاروق مقصودی

22 دی 1357 ه.ش، یادآور فرمان امام خمینی(ره) مبنی بر تشکیل شورای انقلاب اسلامی ایران است. در نوشتار پیش رو به فلسفه وجودی شورای انقلاب، روند تاریخی آن و فعالیت‌های این شورا در جریان انقلاب اسلامی ایران می‌پردازیم.

مردم یا رهبری؛ عاملیت انقلابی با کدام است؟

بگذارید با این پرسش شروع کنم: «اگر پیش‌فرض این باشد که هر حرکت انقلابی‌ای ممزوج از سه عامل رهبری، مردم و تئوری منتظم باشد، به راستی در جریان پیروزی یک حرکت انقلابی و دستیابی آن به اهدافش - به فرض وجود تئوری وثیق و کارا - کدام یک نقش اساسی‌تر و بنیادی‌تری دارند؟ رهبری یا مردم؟» تحلیلگران هر کدام از زاویه نگاه خود به این سوال، جواب‌های مختلف و بعضا متناقضی داده‌اند.

مردم و کنش انقلابی

عده‌ای معتقدند انقلاب، بی‌نقش مردم و استواری آنها بر اهداف و خواسته‌هایشان به نتیجه نمی‌رسد. این مردم – دست‌کم معدل بالایی از مردم- هستند که با مشارکت فعالانه و شورمند خود چرخ انقلاب را به پیش می‌برند و آن را به سمت پیروزی و ظفر رهنمون می‌شوند. اگر آنها چنین نباشند و در صحنه حاضر نشوند و از مال و جان خود مایه نگذارند، هیچ انقلابی به مقصود نخواهد رسید. کمااینکه در بازخوانی تاریخ انقلاب‌ها با مشارکت گسترده و فعالانه توده‌های مجتمع مردمی مواجهیم و این اجتماع توده‌ای در همه انقلاب‌ها، دلگرمی انقلابیون را موجب شده و آنها را بر سر فراچنگ آوردن ظفر در فرآیند انقلاب یاری داده است. به راستی که جز با مشارکت گسترده مردمی، انقلاب از مفهوم تهی است.

رهبری کنش انقلابی

اما این همه داستان نیست و در مقابل، منتقدان به این زاویه دید، استدلال‌های بعضا منطقی‌تری ارائه می‌کنند. آنها در فرآیند پیروزی یک انقلاب و رسیدن به اهداف آن، نقش رهبری انقلاب را برجسته‌تر و مهم‌تر می‌یابند. معتقدند تا عامل رهبری در میان نباشد و سررشته‌داری کنش‌های توده مردمی را به دست نگیرد، هیچ انقلابی در هیچ جایی به پیروزی نخواهد رسید. ای بسا که غیبت این عامل، دلسردی و انفعال گسترده مردمی را در پی داشته باشد. و چه حرکت‌ها و جوشش‌های اجتماع‌های عظیم مردمی که در طول تاریخ در جوامع مختلف روی داده است و به دلیل نبود رهبری قوی و موثر بعد از اندک‌زمانی به خاموشی گراییده است. عامل رهبری، حرکت توده‌ها را انتظام بخشیده و با ایجاد یکدستی نسبی - از طریق هم‌افزایی نقاط مشترک میان توده‌ها و چشم‌پوشی از مسائل و موارد مورد اختلاف میان آنها - کنش انقلابی آنها را در جهت دستیابی مطمئن‌تر به اهداف انقلاب موجب می‌شود. چه بسا که همین عامل رهبری از طریق طرح شعارهای مورد نظر خود توده را بر مسیر دلخواه هدایت و کنشمندی آنها را جهت‌دهی کند.

چرا شورای انقلاب؟

علاوه بر این یکی از ویژگی‌های عامل رهبری در کنش‌های معطوف به انقلاب در صحنه بودن و در دسترس بودن آن است، به این معنی که رهبران انقلاب باید خود در کنش نهایی انقلابی -که در اکثر انقلاب‌ها مشارکت در اعتراضات جمعی، اعتصاب‌ها و راهپیمایی‌ها بوده است- حی و حاضر باشند. این خود دو مهم را نتیجه می‌دهد؛ یک اینکه در صحنه بودن رهبران انقلاب دلگرمی و حمایت اصولی‌تر توده‌ها را موجب می‌شود، دو اینکه ارزیابی دست اول رهبران از موقعیت و شرایط موجود را سبب می‌شود و برآورد آنها از کنش حال و آینده انقلابیون را به واقعیت نزدیک‌تر می‌کند. بر این گمانم که تشکیل شورای انقلاب اسلامی ایران در 22 دی 1357ه.ش را باید در این راستا تحلیل کرد؛ نهادی که در پیروزی انقلاب اسلامی و تثبیت آن تا استقرار نهادهای بنیادی حاکمیتی - قانون اساسی، مجلس، ریاست‌جمهوری و...- نقشی ممتاز ایفا کرد و برهه‌ای حساس از تاریخ انقلاب اسلامی ایران - از دی‌ماه 1357 تا تیرماه 1359ه.ش- را صحنه فعالیت‌های خود کرد.