http://www.asrekimyagari.com/asrkimiagari/News.aspx?NID=1286

کتابچی خان کارمند ارمنی گمرک ایران در پاریس موفق به دیدار نخست وزیر انگلستان سرهندی دروموندولف می‌شود و می‌گوید شخصی را پیدا کند که بتواند بر روی نفت ایران سرمایه‌گذاری کند. کتابچی خان بسیار تلاش کرد و سرانجام یک معمار فرانسوی را که کتابهای زیادی راجع به معادن داشت پیدا کرد تا بر روی استخراج نفت در منطقه قصر شیرین نزدیک مرزهای ایران و عثمانی در بین النهرین تحقیق کند. نخست وزیر انگلیس کتابچی خان را که قبلا می‌شناخت به لندن احضار کرد. در لندن کتابچی خان نقشه اش را برای ویلیام ناکس دارسی شرح می‌دهد. دارسی از معروف ترین میلیونرهایی بود که بعدها از سهامداران معادن و شرکت مورگان در استرالیا شد.

مذاکرات در مورد اینکه جغرافیای ایران امکان استخراج نفت را دارد تمام شد و آلفرد ماریوت با کتابچی خان همراه شد تا برای به دست آوردن قراداد نفتی با مظفرالدین شاه وارد مذاکره شوند. ولف می‌دانست که بسیاری از نخبگان ایران تحت سلطه روسیه هستند بنابراین می‌دانست که بدون حمایت دولت انگلستان قرارداد به جایی نمی‌رسد و سرمایه داران خصوصی در ایران نیز احتمال دارد با آن مخالفت کنند. بنابراین از سفیر انگلستان در ایران سرآتورهاردینگ خواست که با حمایت انگلستان و دخالت دارسی این قرارداد به نتیجه برسد. هاردینگ برای پیشبرد کارهای خود به سنت قدیمی انگلیسی یعنی رشوه روی آورد. نخست وزیر ایران اتابک خان به راحتی طرح انگلستان را پذیرفت و قول داد که مخالفت روسیه را کنار بزند. سرانجام براساس طرحی که کشیده شده بود، قرارداد در سال 1901 امضا گردید. هاردینگ می‌دانست که براساس یک قرارداد نانوشته در ایران، مناطق شمالی حوزه نفوذ روسیه بود بنابراین در این قرارداد پنج ایالت شمالی ایران از حیطه قرارداد خارج شدند تا قرارداد نفتی ایران و انگلیس با مانع روسیه مواجه نشود.

اصلی ترین مواد قرارداد به شرح زیر بود:

1- منطقه قرارداد: شرکت حق ویژه برداشت و استخراج منابع طبیعی گاز و نفت و قیر را به مدت 60‌سال در سراسر امپراطوری ایران به دست می‌آورد. البته پنج ایالت شمالی ایران از این قرارداد خارج شد.

2- مالی: در اولین اکتشاف، شرکت موظف است که به دولت ایران 20 هزار لیره به صورت نقدی پرداخت کند و معادل مبلغ کشف شده به صورت سهامی نیز پرداخت بالا می‌رود. همچنین مبلغی به صورت سالانه از سوی شرکت معادل 16% سود سالانه پرداخت می‌شود. اگر شرکت نتواند در یک سال کار خود را آغاز کند و کشفی نداشته باشد این قرارداد لغو خواهد شد.

اولین اکتشاف شرکت در سال 1903 روی داد. دولت ایران مبلغ 20 هزار لیره دریافت کرد و به نسبت هر کشف مبلغ پرداختی و سهم بالاتر می‌رفت. رشوه مخصوص به مبلغ 25 هزار لیره به صورت سهام به اتابک، مشیر الدوله و مهندس الممالیک پرداخت شد. این مبلغ براساس آنچه مورخان ثبت کرده اند رشوه‌ای بود که سرهانری ولف به توصیه هاردینگ به مقامات بالایی حکومت ایران بخصوص نخست وزیر قول داده بود تا با کمک آنها بتواند قرارداد دارسی را عملیاتی کند.

 

ولف می‌دانست که بسیاری از نخبگان ایران تحت سلطه روسیه هستند بنابراین می‌دانست که بدون حمایت دولت انگلستان قرارداد به جایی نمی‌رسد و سرمایه داران خصوصی در ایران نیز احتمال دارد با آن مخالفت کنند. بنابراین از سفیر انگلستان در ایران سرآتورهاردینگ خواست که با حمایت انگلستان و دخالت دارسی این قرارداد به نتیجه برسد.

××این متن برگرفته از کتاب پروفسور روح ا... رمضانی به نام سیاست خارجی ایران 1941-1500 می‌باشد که توسط مترجم در حال ترجمه است.