http://www.mardomsalari.com/Template1/News.aspx?NID=165629

در یکصد سال پیش سفیر ایران در پاریس کتابچه‌ای کوچک می‌نویسد و در آن می‌گوید راز پیشرفت فرنگستان تنها در یک کلمه است. این سفیر میرزا یوسف مستشارالدوله تبریزی است که در زمان ناصرالدین شاه برای اولین بار از قانون اساسی و حقوق متقابل ملت و قانون اساسی نام می‌برد و آن را به صورت بسیار ساده و با ادبیات و زبان ایرانی بازگو می‌کند.

مستشارالدوله که به ترکیه، روسیه، انگلستان و فرانسه سفر کرده بود و سفیر ایران در این کشورها بود دانشگاه، راه‌آهن، بیمارستان، مجلس، بروکراسی و امنیت و آزادی نسبی را درک می‌کند و از اینکه ایران کشوری استبدادی و عقب‌افتاده است شاکی می‌شود. او «یک‌کلمه» را می‌نویسد و البته همین کتاب باعث می‌شود او را از پاریس به تهران فرا می‌خوانند و به زندان می‌اندازند، لقب او را می‌گیرند، کتاب برسرش می‌کوبند تا چشمانش آب می‌آورد، جیره و حقوقش را قطع کرده و غل و زنجیرش می‌کنند.

در رساله یک کلمه 19 اصل اساسی قانون مشروطه آورده شده است. حقوق اساسی و قانون عمومی‌ای که از بدیهیات است:1-مساوات در محاکم و اجرای قانون 2-مسوولیت دولتمردان 3- آزادی‌های فردی 4- امنیت حال و عرض و جان

 5- مدافعه ظلم 6-آزادی مطبوعات(حریت معدابع) 7-حریت عقد مجامع 8‌‌-اختیارو قبول عام اساس تدبیر حکومت 9- حریت سیاسیه و قانونگذاری 10-اصول مالیات 11-تحریر دخل‌وخرج دولت 12-مسوولیت در تعرض دولت 13-تفریق قدرت تشریح و تنفیذ 14- عدم عزل اعضا از محاکم 15-حضور ژری‌ها در حین تحقیق جنایات 16-تشهیر مفاوضات سیاسیه در روزنامه رسمیه 17- عدم شکنجه و تعذیب 18-حریت صنایع و کسب 19- بنای مکتب خانه‌ها و مدارس برای اطفال و به خصوص فقرا...

مستشارالدوله در رساله یک کلمه 19 اصل قانون اساسی را برای ایرانیان شرح کامل می‌دهد. در رساله بسیار تلاش می‌کند که بگوید همه اصول قوانین مشروطه و اساسی براساس اسلام است. اسلام در ابتدای شکل‌گیری به خصوص در آیات و احادیث و زندگی پیامبر(ص) و ائمه(ع) هیچ مغایرتی را با این قوانین اعلام نکرده است. اصل علم، عقلانیت، شورا، تجارت، صنایع، گردشگری، آبادانی‌دنیا، ترقی، حریت، مساوات، عدل، جمع‌آوری ثروت، خمس و زکات و رسیدگی به فقرا، کشاورزی، توجه به معاش، دوستی و مراوده، وفای به عهد و... در اسلام مورد تاکید قرار گرفته است اما فرنگستان این اصول را گرفته و ما آنها را فراموش کرده‌ایم. در صد سال پیش مستشارالدوله در پایان رساله یک کلمه می‌نویسد: فرنگی‌ها قدر نعمات و آیات خداوند را زیادتر از اهل شرق زمین می‌دانند. آنها هرکدام چندین زبان می‌دانند. کتابخانه‌هایشان بیش از پنجاه لسان دارد. در قرآن آمده است «ولا تسبو الذین یدعون من دون الله فیسبوا الله عدوا بغیر علم کذلک زینا لکل امه عملهم ثم الی ربهم مرجعهم فینبئهم بما کانوا یعملون (انعام108) در حالی که آنها این اصول را پیاده می‌کنند. امر بدیهی است که فی‌مابین ملل مختلف تا مراوده و معاشرت نباشد معرفت به احوال و اوضاع همدیگر نمی‌توانند حاصل کنند. معرفت باعث ایجاد صنایع و منفعت می‌شود. علی(ع) می‌فرماید از شهرهایتان دور شوید برای کسب برتری و سفر کنید. اهل شرق زمین از ترقی دور مانده‌اند چرا که می‌گویند دنیا به جهت دیگران و آخرت برای ما است. در حالی که امام علی(ع) می‌گوید برای دنیای خود طوری برنامه بریزید که تا ابد زنده‌اید. دنیا و آخرت به یکدیگر متصل هستند. مراوده و معاشرت برای مسلمانان واجب است در سوره ممتحنه آیه 8 آمده است: لاینهیکم الله عن الذین لم یقاتلوکم فی‌الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبروهم و تقسطوا الیهم ان الله یحب المقسطین.

از سوی دیگر در مدارس ایران آنچه هست از تعلیم علوم برای معاد است نه برای معاش. با اینکه پیامبر(ص) فرمود «من لامعاش له لا معاد له» نیاز به علوم صنایع و معاش در کنار علوم معاد ایران را به سعادت می‌رساند. رساله یک کلمه مستشارالدوله به خصوص بحث قانون اساسی و حقوق بنیادین ملت و دولت و زبان عرفی و ایرانی شده این رساله هنوز هم می‌تواند برای افکار عمومی و سیاستمداران ایرانی جالب باشد و مورد بازخوانی انتقادی قرار گیرد.