http://www.asrekimyagari.com/asrkimiagari/News.aspx?NID=1851

چرخه دوری فرهنگ نفتی در عرصه داخلی:

بعد از انقلاب اسلامی ایران روایت حمایت از تولید داخلی، خودکفایی، جهاد سازندگی، رسیدگی به کشاورزی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی از یکسو و روایت رسیدگی به طبقات محروم و مستضعف و دادن یارانه و ایجاد دولت رفاهی از سوی دیگر باعث شد که به نفت به عنوان ابزار رسیدن به اهداف نگاه شود. به تدریج با وقوع جنگ خرید تسهیلات، گرفتن وام، افزایش تحصیلات، مهاجرت و رشد طبقه متوسط، فرهنگ کار و تلاش و روایت اولیه به حاشیه رفت و نفت ابراز حداکثرسازی روایت دوم قرار گرفت. اکنون جامعه‌ای به شدت پرتوقع داریم. فرهنگ کم‌کاری با توجه به تعطیلات بسیار زیاد و مراسم و مناسک ملی و مذهبی که فرهنگ تنبلی و بی تفاوتی را تقویت می‌کند باعث شده است که قشر وسیعی از جمیعت ایران که از روستاها و شهرهای کوچک به مراکز و پایتخت مهاجرت کرده‌اند اکنون جویای مشاغل خدماتی و مروج فرهنگ مصرفی باشند. نفت نوعی فرهنگ رانتی و تا حدی فاسد در ایران شکل داده است. همه دوست دارند به قدرت نزدیک باشند و شهروندان مصرفی وابسته به دولت به شدت از تولید گریزان شده‌اند. بخش‌های خدمات و دلالی در حال رشد هستند و بخش‌های تولیدی تنها با واردات بی‌کیفیت روی پا ایستاده‌اند. چرخه دوری فرهنگ نفتی باعث شده است که مصرف‌گرایی در ایران رواج پیدا کند و شاهد شهروندان کیف به دست و کارمندان و انسان‌هایی باشیم که همه زندگی‌شان به نفت وابسته است. واردات برنج، گندم، مرغ، گوشت و همه کالاهای خوراکی و مصرفی رواج پیدا کرده است. نفت درآمدی است که به علت دم دست و دلارآور بودن برای دولت، روایت تلاش، کار، خلاقیت و تولید را تضعیف کرده است. اکنون ایران در چرخه دوری فرهنگ نفتی گرفتار آمده است که نتیجه آن فارغ‌التحصیلان بیکار، توده‌ای شدن دانشگاه‌ها، شکاف طبقاتی اقشار نوظهور، فساد، مهاجرت شدید و بیکاری است.

 

تحریم‌ها در عرصه خارجی:

در حالی که براساس برنامه چهارم و پنجم توسعه قرار بود میزان استخراج و تولید و صادرات گاز و نفت ایران افزایش پیدا کند اما تحریم‌ها این هدف را از دسترس خارج کرد. در تاریخ معاصر ایران همیشه دو روایت برای سیاست خارجی نفت حاکم بوده است. روایت اول براساس ملی کردن و کاهش صادرات بوده است. به این معنا که نفت را برای داخل و به خصوص تولیدات پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی مصرف کرد و با صادر کردن خام نفت مبارزه کرد. روایت دوم به صادرات نفت و گاز باور دارد به خصوص به خاطر منابع مشترک انرژی و از سوی دیگر جایگزینی انرژی لزوم صادرات را جدی می‌نگرد. با توجه به نیاز شهروندان به کالاهای خارجی و واردات شدید، ایران افزایش صادرات را در دستور کار قرار داد که البته با توجه به تحریم‌هایی که علیه ایران صورت گرفت در میزان صادرات وقفه به وجود آمد. سرمایه‌گذاری خارجی کم شد، شرکت‌های خارجی از ایران رفتند و حتی بیمه و حمل‌و‌نقل دریایی نیز با مشکل مواجه شد. کار به جایی رسید که در برابر نفت، به ایران طلا دادند و برخی مثل هند و چین کالاهای دست چندم یا گندم و سایر تولیداتشان را به ایران صادر کردند و البته هنوز هم بدهی‌های 20تا 30 میلیاردی به ایران دارند.

 

راه‌حل داخلی:

بسیاری از مشکلات در اثر عقاید و رفتارهای ناگهانی ایجاد می‌شود و به صورت رویه عرف می‌گردد بنابراین بسیار طول می‌کشد که انسان‌ها فهم کنند یک سیاست اشتباه بوده است و باید آن را تغییر دهند و اصلاح کنند. در عرصه داخلی با توجه به دولت نفتی و رانتی و شهروندان مصرفی در کوتاه مدت کاری نمی‌توان انجام داد. یکی از راه‌حل‌هایی که با تمرکز بر آن در آینده می‌توان امید به بهبود داشت نزدیک شدن صنعت نفت کشور به دانشگاه‌ها است. دانشگاه مرکز خلاقیت، ایده‌پردازی، نوآوری و موتور محرک توسعه کشورهای مختلف محسوب می‌شود. در ایران صنعت نفت به بخش مهندسی توجه ویژه دارد. این توجه در بخش خصوصی مهندسی پتروشیمی، نفت و گاز باید چند برابر شود. البته ایران در این عرصه‌ها پیشرو است اما حمایت مالی و بودجه‌ای و سوق دادن طرح‌ها و پایان نامه‌ها می‌تواند در این بخش مجعزه‌ای ایجاد کند. باید دانشگاه‌ها و دانشجویان مهندسی را با صنعت نفت آشنا کرد و این دو بخش را با هم پیوند زد. مهم‌تر از این پیوند دادن علوم انسانی با بخش نفت است. در این عرصه تقریبا بسیار عقب افتاده هستیم. رشته‌های علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، حقوق و جامعه‌شناسی باید رشته‌های جدید تحصیلات تکمیلی در ارتباط با بخش نفت ایجاد کنند. کارشناسان قراردادهای نفتی، متخصصین سیاستگذاری نفت وگاز، و فعالیتهای مرتبط با سیاست خارجی کشورهای نفتی و حوزه نفت و روابط بین‌‌الملل می‌تواند تنگناهای نفتی در ایران را از منظر کارشناسی حل و فصل کند. متاسفانه سیاست‌گذاری نفت در ایران از منظر علوم مهندسی بررسی می‌شود که بسیار ناقص است. برای اینکه هر امری در جای خود باشد باید علوم اقتصادی، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و حقوق بخش سیاستگذاری نفت را سروسامان دهند. بنابراین جا دارد به جای تغییر تخیلی و بسیار ناکارآمد سر فصل دروس علوم انسانی آنها را به سمت تخصص و کارآمد شدن متناسب با نیازهای کشور سوق داد.

راه‌حل خارجی:

با توجه به مشکلات بسیار زیاد نفت در ایران، راه‌حل به صورت کامل در بخش نفت یافت نمی‌شود. کلید حل مشکلات ایجاد شده در بخش نفت توجه به سیاست خارجی و داشتن ارتباطات مناسب با محیط بین‌الملل است. اکنون ما شبیه دوران مصدق فکر می‌کنیم. نوعی آرمان‌گرایی که فکر می‌کنیم دنیا قهرمان‌گرایی ما را نظاره می‌کند و به ما امتیازی می‌دهد. در عرصه سیاست خارجی و تنظیم روابط بین‌الملل باید امتیاز داد و موازنه قوا را رعایت کرد. در جنگ جهانی اول در حالی که ایران فتح شده بود و کشورهای پیروز دوول محور، ایران را به کنفرانس صلح پاریس راه نمی‌دادند، وثوق‌الدوله توانست با دادن امتیازی مقطعی، تمامیت ارضی و استقلال ایران را تضمین کند. قوام‌السلطنه تا امتیاز نداد لشکر مجهز شوروی از ایران خارج نشد. روابط بین‌الملل براساس دادن و ستادن امتیاز و تشویق و تنبیه استوار است. نمی‌توان به صورت ثابت و کاملا آرمانی با داشتن دوستان و دشمنان دائمی از منافع ملی دفاع کرد. سیاست خارجی کلید حل مشکلات نفتی در ایران و برگ برنده‌ای است که در صورت ترسیم کردن چهره‌ای معتدل، معقول و مسوولیت‌پذیر از کشور در عرصه بین الملل می‌تواند مشکلات صنعت نفت ما را نیز حل کند. در این دوران ایران بیش از اندازه به چین و روسیه نزدیک شده است و موازنه قوا را به هم زده است. سیاست خارجی مبتنی بر موازنه قوا و داد و ستد امتیاز می‌تواند در این عرصه راه‌گشا باشد.