http://www.asrekimyagari.com/asrkimiagari/News.aspx?NID=2406

مفهوم هژمونی در روابط بین‌الملل، مفهومی پیچیده‌ است که تعاریف و تعابیر زیادی از آن مطرح می‌شود. بسیاری صرف داشتن قدرت سخت را عامل برتری یک قدرت یا همان هژمون می‌دانند و بسیاری دیگر علاوه بر داشتن قدرت سخت، قدرت نرم از جمله فرهنگ و توانایی ایجاد مشروعیت و رضایت را از عوامل ایجاد هژمونی ارزیابی می‌کنند. از سوی دیگر، مساله اقتصاد یکی از مهم‌ترین عوامل در قدرت بخشیدن به هژمون است که بسیاری در مورد سخت بودن یا نرم بودن آن دچار اختلاف هستند. این موضوع نیز بر هیچ کس پوشیده نیست که بعد از فروپاشی شوروی و به وجود آمدن نظام دو قطبی، آمریکا به دنبال معرفی کردن خود به عنوان هژمون بین الملل است و برای اثبات این قصدیت، کنش‌های دیپلماتیک، نظامی و سیاسی گوناگونی انجام داده است. به اعتقاد بسیاری از تحلیل گران، رابطه ایران به عنوان هژمون منطقه و آمریکا به عنوان هژمون بین الملل در صورتی به رسمیت شناخته می‌شود که سطوح مناظره در ارتباطات این دو کشور از حالت تخاصم خارج شود. به علت پاره‌ای تناقضات در رفتار دیپلماتیک مقامات آمریکایی و دشمنی دیرینه ایران با آن کشور به علت حمایت از محمدرضا پهلوی و کمک به عراق در جنگ تحمیلی، این روابط پس از انقلاب هیچ گاه به سطح گذشته نرسید. اما با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید، مسئله از سرگیری روابط ایران و آمریکا دوباره جان تازه‌ای گرفت و سفر دکتر حسن روحانی به نیویورک و دیدار وزرای خارجه ایران و آمریکا و تماس تلفنی دقیقه نود اوباما با روحانی این موضوع را در رسانه‌های کشور مطرح ساخت که علی رغم دشمنی چندین ساله ایران و آمریکا، ترمیم رابطه این دو کشور منافعی را برای هر دو به ارمغان خواهد آورد. به گفته روحانی در رابطه ایران و آمریکا زخم کهنه‌ای وجود دارد که باید درمان شود و عقل سلیم حکم می‌کند که دولت و کشور به فکر آینده و ترمیم گذشته باشد. در این نوشتار به بررسی رابطه این دو کشور و تاثیر آن بر صنعت نفت ایران خواهیم پرداخت.

رابطه ایران و آمریکا مانند هر دو کشور دیگر در سه سطح قابل برقراری است:

سطح عادی سازی: سطح اول که مقدمه یک رابطه دیپلماتیک و قوی است سطحی است که در آن دو کشور همدیگر را به عنوان دشمن نشناسند و از حالت دشمنی آشکار خارج شوند، به طوری که هیچ یک "دیگری" برای طرف مقابل نباشد. در این سطح که نشانه‌هایی از اعتدال و میانه روی هم در آن دیده می‌شود، دولت آمریکا باید تصریح کند که در امور داخلی ایران هرگز مداخله نخواهد کرد و تمام حقوق حقه ایران مانند انرژی هسته‌ای را به رسمیت خواهد شناخت و سیاست‌های یکجانبه گرایانه و زورمدارانه را کنار گذاشته و سایه تحریم‌ها را از سر ایران بردارد. این سطح از روابط دیپلماتیک بین ایران و آمریکا شاید سطح متعالی نباشد، اما می‌تواند گامی مثبت و مقدمه‌ای برای شروع روابط دیپلماتیک باشد.

سطح دیپلماتیک: دومین سطح از روابط بین دو کشور در حد تبادل سفرا و ایجاد سفارت خانه و کنسولگری در خاک دو کشور است. ایجاد سفارت باعث برقراری روابط تجاری و اقتصادی بین دو کشور شده و تبادل کالا و خدمات با آمریکا به عنوان هژمون بین الملل می‌تواند بازار رقابت برای کالاهای ایرانی را به دوران اوج خود برساند، به گونه‌ای که برای بسیاری از کالاهای ایرانی رقابت سختی بین کشورهای مختلف در گرفته و توسعه صنایع نفتی ایران را موجب شود.

سطح پیشرفته: در این سطح از روابط، دو کشور آن قدر به هم نزدیک می‌شوند که دارای منافع مشترکی می‌گردند. امضای پیمان دوستی و اتحاد در زمینه‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی می‌تواند مرزهای بین دو کشور را برداشته و مانند کشورهای مشترک المنافع برای دست یابی به منافع مشترک تمام تلاش خود را به کار گیرند. در رابطه ایران و آمریکا با توجه به اتفاقات پیش آمده در سالهای گذشته و دعاوی ایران نسبت به آمریکا از جمله حمایت از عراق در جنگ تحمیلی و مصادره اموال ایران و وضع تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران، بعید به نظر می‌رسد که روابط در ابتدا در سطوح دوم و سوم برقرار شود. با این تفاسیر و با احتمال وجود رابطه در سطح عادی سازی آن، بطوریکه دو کشور تنها از دشمنی با هم دست بکشند، می‌توان بررسی کرد که این سطح از رابطه چه تاثیری بر صنعت نفت ایران و توسعه این صنعت و صنایع وابسته و پیشرفت اقتصادی کشور خواهد داشت:

1) اولین بازخورد رابطه این دو کشور لغو تحریم‌ها و ورود سرمایه‌های خارجی به کشور است. کشور ایران دارای ذخایر غنی نفت و گاز است که برای استخراج و بهره‌برداری از آن نیاز به تکنولوژی‌های جدید برای اکتشاف و استخراج و در وهله دوم برای صادرات و فروش این ذخایر استخراج شده دارد. توسعه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی از یک سو به سرمایه فراوان و از سوی دیگر به فناوری پیشرفته نیاز دارد که طی سال‌های اخیر ایران از هر دو جنبه مذکور در تنگنا بوده است. از بین رفتن سایه تحریم‌ها از سر ایران می‌تواند ورود به بازارهای جهانی و امکان فروش منصفانه تری برای ایران به ارمغان بیاورد که نتیجه‌ای از برقراری تعامل مثبت بین ایران و آمریکا است.

2) قرار داشتن میادین بزرگ نفت و گاز در جنوب کشور، ایران را جزء بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی و نفت در جهان – و بر اساس آمارهای جدید بزرگترین دارنده ذخایر گاز در جهان - معرفی کرده است. بسیاری از کشورهای پر جمعیت مثل هند و چین برای تولید سوخت در کشورشان با مشکل مواجه هستند و برای تامین سوخت مورد نیازشان علیرغم تحریم آمریکا و اروپا به خرید نفت و گاز از ایران اقدام می‌کنند. اما عدم وجود بازار رقابت برای محصولات نفت و گاز ایران باعث شده است که این کشورها یکه تاز میدان باشند و با وجود بدهی‌های فراوان به ایران همچنان از پرداخت هزینه‌ها خودداری کنند؛ به طوری که در سالهای اخیر کشور ایران را مجبور به خرید کالای غیر ضروری برای پرداخت بدهی‌هایشان کرده اند. ورود کالاهای ضعیف و بدون مصرف چینی که نمونه ایرانی آن در داخل تولید می‌شود باعث رکود کارخانه‌های ایرانی و عدم پیشرفت در حوزه تولید شده است. رابطه ایران و آمریکا می‌تواند یکه تازی این کشورها را برای خرید نفت و گاز ایران از بین برده و بازار منصفانه تر و متنوع تری برای صنایع نفت و گاز ایران شکل بگیرد.

3) بازگشت قدرتمندانه ایران به بازارهای جهانی خرید و فروش نفت و گاز، در رابطه ایران با کشورهای همسایه نیز تاثیر می‌گذارد. قراردادهای سوآپ که از آن به معاملات پایاپای یاد می‌شود باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش سود در صنعت نفت ایران می‌شود. قراردادهای سوآپ به این مفهوم است که دولت یا تجار بخش خصوصی نفت یا گاز را در یک مرز کشور از همسایگان خود خریداری کنند و در مرز دیگر به افراد مورد نظر فروشنده تحویل دهند. این کار باعث می‌شود که نفت یا گاز خریداری شده در مرزهای شمالی کشور در مناطق نزدیک مرز مصرف شود و از عبور و ترانزیت نفت از شمال به جنوب کشور و بالعکس جلوگیری شود و در هزینه‌های حمل و نقل مواد نفتی صرفه جویی قابل توجهی صورت می‌گیرد. رابطه با آمریکا و ورود به بازارهای جهانی می‌تواند تصویر ضد ایرانی را شکسته و باعث اعتماد بیشتر کشورهای همسایه به ایران و همکاری‌های مشترک بین منطقه‌ای گردد.

4) ورود به عصر تکنولوژی اطلاعات و عصر جهانی شدن باعث تبادل اطلاعات و تکنولوژی بین کشورها شده است. باید دانست که پیشرفت و توسعه در نظام
بین الملل جز از طریق رابطه با دیگر کشورها امکان پذیر نیست. ورود تکنولوژی‌های جدید در صنعت نفت و گاز که باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش تولید خواهد بود با ورود ایران به بازارهای جهانی امکان پذیر خواهد شد. لغو تحریم‌های بانکی وانتقال پول و فروش و تامین قطعات مربوط به صنعت نفت و صنایع مرتبط مواردی است که با رابطه ایران با کشورهای خارجی و بویژه بهبود روابط با آمریکا به دست خواهد آمد.

با این تفاسیر و با وجود روی کار آمدن دولت تدبیر و امید و با مذاکراتی که در سفر روحانی به نیویورک انجام گرفت، می‌توان این امید را داشت که با برقراری رابطه حتی در سطح اول و عادی سازی آن تغییرات بزرگ و بنیادینی در صنعت نفت مشاهده کرد و با رویکرد رییس جمهور جدید که دفاع از حقوق حقه ملت ایران در عرصه بین الملل از طریق تعامل و اعتدال است، بتوان با کاهش تنش‌ها و نگاه به آینده یخ رابطه ایران و آمریکا را از بین برده و دیپلماسی نفتی قوی تری از ایران را در جهان شاهد باشیم.

از بین رفتن تحریم‌ها می‌تواند ورود به بازارهای جهانی و امکان فروش منصفانه تری برای ایران به ارمغان بیاورد که نتیجه‌ای از برقراری تعامل مثبت بین ایران و آمریکا است

ورود تکنولوژی‌های جدید در صنعت نفت و گاز که باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش تولید خواهد بود با ورود ایران به بازارهای جهانی امکان پذیر خواهد شد