بررسی دیپلماسی قطردر بیداری اسلا می

http://www.mardomsalari.com/Template1/News.aspx?NID=125340

نویسنده : فاطمه ذوالفقاریان

از آغاز انقلا ب های عربی و شایدکمی عقب تر نام قطر در تحولا ت منطقه بسیار به گوش می رسد و هر روز خبری و گفته ای از سوی امیرقطر صادر می شود. در روزهای اخیر هم خبری مبنی بر اینکه کشورهای عربی باید ارتش های خود را به سوریه اعزام کنند در رسانه ها پخش شد که امیر قطر طی مصاحبه ای با یک شبکه خبری آمریکایی آشکارا اعلا م کرده است. اما راز تحرک دیپلماتیک قطر در تحولا ت منطقه چیست و چگونه قطر به یکی از موثرترین کشورها در منطقه تبدیل شده است؟ نقشی را که قطر هم اکنون در عرصه منطقه ای ایفا می کند، برخی به اقتصاد قدرتمند و برخی به وابستگی این کشور به آمریکا و برخی دیگر به عدم حضور فعال عربستان در صحنه حوادث جهان عرب مربوط می کنند. اما چگونه این کشور کوچک که در بین جغرافی دان ها به کشور ذره بینی معروف است، طوری نقشآفرینی کرده که در طول یک دهه اخیر در منطقه خاورمیانه بسیار فراتر از موقعیت و اندازه کوچکش بوده است؟ قطر یکی از چندین امیرنشین تازه بنیاد واقع در شبه جزیره عربستان است. منطقه قطر از دیرباز بخشی از قلمرو حکومت ایران بوده است (به ویژه در زمان ساسانیان). در بسیاری از دوره های باستانی همه کرانه جنوبی خلیج فارس بخشی از ایران بوده و توسط ساتراپ های ایرانی اداره می شد. در تاریخ معاصر قطر توسط ترکان عثمانی و انگلیسی ها اداره شده و در 1971 به استقلا ل رسید. در آن دوره بسیاری از امیر نشین های منطقه جذب عربستان سعودی یا امارات متحده عربی شدند ولی قطر از این روند جدا ماند. جمعیت قطر حدود 800 هزار نفر تخمین زده شده که دو سوم آن مهاجرند و از این تعداد حدود سی هزار ایرانی و پانزده هزار نفر غربی و مابقی عرب و آریایی اند. قطر از فقدان منابع آب کافی رنج می برد. در عوض از منابع عظیم نفت و گاز و از موقعیت استراتژیک ویژه (قلب خلیج فارس) برخوردار است. به استثنای پنج درصد اقلیت مسیحی، بقیه مردم قطر مسلمانند که بیش از پنجاه درصد آنان پیرو مذهب وهابیت هستند. ازاین رو قطر بعد از عربستان سعودی بزرگترین کشوروهابی جهان است. منبع درآمد ارزی کشور صادرات نفت و گاز می باشد. قطر سومین کشور دارنده ذخایر گاز پس از روسیه و ایران است و ذخیره گازی اش برای 200 سال آینده کافی تخمین زده شده است. اما به علت پیش دستی در بهره برداری از پارس جنوبی (گنبدشمالی) نسبت به ایران توانست که رشد سریع اقتصادی را شاهد باشد. همچنین قطر عضو سازمان اوپک نیز هست. اما شیوه حکومت در قطر به گونه ای است که خانواده آل ثانی، قدرت را دردست دارد و از یک حکومت شبه سلطنتی برخوردار است. در حالی که در قانون اساسی آن، دموکراسی به عنوان شیوه حکومت، انتخاب شده است. امیر عالی ترین مقام تصمیم گیرنده در این کشور و نیز در راس نیروهای مسلح آن است. تصویب کلیه قوانین، تصدی و انتخاب اعضای شورای وزرا، عزل و نصب پرسنل نظامی، پذیرش استوارنامه سفرا و انتصاب اعضای شورای مشورتی با او است. اما سوال اینجاست که در این کشور که مانند بسیاری از کشورهای عربی نظام سلطنتی وجود دارد، چرا شورشی در بین انقلا ب های اخیر عربی صورت نگرفت؟ اولین مساله این است که مردم قطر تقریبا از سطح درآمدی بالا یی برخوردار هستند. درآمد نفت باعث شده سرانه هر نفر در کشور در حد قابل قبولی باشد و عامل دیگر این که امیر قطر در بعضی موارد به مردم اختیاراتی داده که مردم را در حد رضایت کافی نگه داشته است و این باعث شده مردم قطر با دیگر کشورها برای سرنگونی شاه و دیکتاتور در راس قدرت خود همراهی نداشته باشند. هر چند که این اختیارات از لحاظ سیاسی نیست اما از نظر جنبه های دیگر غیر از سیاست توانسته رضایت روانی مردمش را برآورده کند. اما این دولت در برابر انقلا ب های عربی یا بیداری اسلا می چه رویکردی اتخاذ کرده است؟ در برابر انقلا ب های عربی، کشورهای مختلف مواضع مختلفی گرفته اند. یک موضع ایران است که از این انقلا ب ها به بیداری اسلا می یاد کرده و به طور معنوی از انقلا ب هایی که رنگ و بوی اسلا می داشته باشند و در برابر آمریکا و سرائیل بایستند حمایت می کند. موضع دوم مربوط به ترکیه است که از انقلا ب های مدنی و جنبش هایی که جنبه دموکراتیک و مردمی دارند حمایت می کند. اما موضع سوم مربوط به قطر است که اگرچه خیزش های مردمی در خاورمیانه و شمال آفریقا برای اغلب کشورهای منطقه تهدید محسوب می شود اما برای قطر فرصت های جدیدی در جهت افزایش و تقویت نقش آفرینی های این کشور به وجود آورده است. دولت قطر از آغاز شروع اعتراض ها در لیبی ضمن برقراری ارتباط با مخالفان «قذافی»در منطقه آزاد شده «بنغازی» حضور یافت و با امضای یک توافقنامه با شورای انتقالی برای بازاریابی در صدور نفت خام لیبی به نفع انقلا بیون اقدام کرد و جزو اولین کشورهایی بود که تشکیلا ت سیاسی مخالفان قذافی را به عنوان دولت قانونی آن کشور به رسمیت شناخت و حتی کوشید با استفاده از ماهواره فرانسوی، درتب و تاب انقلا ب مردمی این کشور به مقابله با رسانه های رسمی برآید. بنابراین اولین مشخصه قطر برای حمایت از هر کدام از جنبش های مردمی این است که این جنبش ها حمایت خارجی داشته باشند یعنی اگر کشورهای غربی و آمریکا واسرائیل از جنبشی حمایت کردند قطر هم آن جنبش را به رسمیت می شناسد. همچنین دخالت قطر در امور داخلی مصر خطرناک ترین نقشه آمریکا است که قطر مجدانه در پی اجرای آن است.قطر پس از آمریکا و عربستان سومین کشور دخالت کننده در امور داخلی مصر است. افتتاح مسجد بزرگ عبدالوهاب و به دنبال آن سخنرانی امیر قطر درباره آن، در حقیقت اعلا م این موضع دوحه به سلفیون است که وهابی ها می توانند بر روی این کشور حساب باز کنند. به خصوص که قطر سابقه چند دهه ای در حمایت از وهابیون، سلفی ها و اخوان المسلمین داشته است. این اقدام قطر به دنبال پیروزی سلفی ها درانتخابات اخیر مصر بود که قطر نیز همانند بسیاری از کشورها به قدرت نفوذ و هابی ها و سلفی ها در جامعه عربی پی برده و هم اینکه آنها با مردم قطر هم مذهب هستند. قطر همچنین برای استراتژی ای که در قبال بیداری اسلا می گرفته است اهرم اتحادیه عرب را نیز در اختیار دارد. قطر که هم اکنون ریاست اتحادیه عرب را نیز داراست، ناظرانی را به سوریه فرستاد که به اجرای مواد پروتکل امضا شده با این نهاد منطقه ای نظارت داشته باشند. با گذشت حدود دو هفته از آغاز به کار ناظران، شیخ حمدبن جاسم آل ثانی طی روزهای گذشته در دیدار بابان کی مون دبیر کل سازمان ملل با اشاره به اینکه ناظران عرب به علت بی تجربگی مرتکب خطاهایی شده اند، خواستار استفاده از تجارب این نهاد بین المللی و انتقال بحران جاری در سوریه به گستره سازمان ملل شده است. وزیر خارجه قطر معتقد است که ارتش سوریه برخلا ف پروتکل از شهرها بیرون نرفته و برخوردهای خشونت آمیز طی 10 روز حضور ناظران در سوریه متوقف نشده است و در صورتی که این کشتارها ادامه یابد، حضور و عدم حضور ناظران عرب در سوریه یکسان خواهد بود. بنابراین دیپلماسی قطر، بسیاری مواقع در قبال دیپلماسی اتحادیه عرب بروز پیدا خواهد کرد و این اهرم فشار برای مواضع قطر بسیار مفید خواهد بود. اما شاید مهمترین دلیلی که دیپلماسی قطر در برابر انقلا ب های عربی بسیار مهم و زبانزد شده داشتن شبکه تلویزیونی جهانی الجزیره است.
امروزه که در عصر اطلا عات اخبار بسیار سریع جابه جا می شود و تاثیرگذاری اخبار برافکار به صورت نرم و ذره ای بسیار قابل توجه است، داشتن یک شبکه که بتواند اخبار و اطلا عات را به شکل دلخواه نمایش دهد بسیار مهم است. قطر با درک شیوه های نمونه اعمال قدرت در حوزه نرم افزار تلا ش کرده تا سیاست خارجی قدرت را در این مسیر دنبال کند.
الجزیره محور ارتقادهنده قدرت نرم قطر است و شبکه خبری الجزیره که در بخش فعال عربی و انگلیسی در سال های گذشته توانسته سیاست بسیاری از کشورهای منطقه را موشکافی کرده و مورد نقد قرار دهد و از طرف دیگر صدای اعتراض گروه های داخلی کشورها را بازتاب دهند این شبکه با وجود عنوان مالکیت خصوصی به شدت به منابع مالی خاندان پادشاهی قطر وابسته بوده و از این حیث سیاست های کلی دولت قطر را بازتاب می دهد. الجزیره اولین بار با پخش فیلم های سخنرانی بن لا دن پس از واقعه تروریستی یازده سپتامبر در غرب به شهرت رسید و در سال 2006 پخش برنامه های خود به زبان انگلیسی را آغاز کرد. الجزیره مدعی است که تنها ایستگاه تلویزیونی غیر وابسته از لحاظ سیاسی در خاورمیانه است که هم اکنون با داشتن مخاطبانی در حدود 50 میلیون بیننده در سراسر جهان با شبکه بی بی سی رقابت می کند. شبکه الجزیره در انقلا ب های عربی نقش بی نظیری را ایفا کرد. الجزیره تنها رسانه خبری مهم بود که اعتراضات اولیه شکل گرفته پس از خود سوزی بوعزیزی جوان تحصیلکرده و بیکار تونسی را پیگیری کرد و با وجود تهدیدات حکومت وقت تونس به پوشش های رسانه ای خود ادامه داد. پس از آن در انقلا ب مصر نیز الجزیره پوشش خبری منحصر به فردی را ارائه کرد و این روند با وجود تعطیلی دفتر الجزیره در قاهره و اخراج خبرنگاران آن، متوقف نشد. الجزیره در انقلا ب های یمن، لیبی و سوریه هم در صف نخست اطلا ع رسانی قرار داشت.
قطری ها نه تنها از شبکه الجزیره استفاده کردند، بلکه در سال 2006 مرکزی تحت عنوان «آکادمی تغییر» در انگلیس تاسیس شد که ماموریت آن آزادسازی ملت های عرب و کمک به آنها برای ایجاد تغییر از راه آموزش کادرها و فعالا ن سیاسی و تقویت نهادهای مدنی است و این یکی از ابزارهای دولت قطر برای ایجاد ناآرامی و براندازی رژیم های عربی می باشد. این آکادمی فعالیت های خود را در سه گروه انقلا ب افکار و اندیشه ها، ابزارهای تغییر و انقلا ب طرح ها سازماندهی کرده و کیفیت برگزاری تظاهرات و مدیریت اعتراض های مردمی را طی نوشتارهای مختلف آموزش می دهد. حال با این نوشتار تقریبا مشخص می شود که چطور کشور کوچک قطر دیپلماسی چنین فعالی دارد. حمایت آمریکا از قطر، به حاشیه رفتن عربستان در تحولا ت منطقه، نبود ذهنیت منفی از قطر در افکار ملل عرب، بلند پروازی سران قطر و نبود روابط رسمی میان قطر و اسرائیل (هرچند که دفتر حافظ منافع اسرائیل در دوحه مستقر است) با داشتن شبکه قدرتمند الجزیره باعث شده است که امروزه اخبار سران قطر در صدر اخبار قرار بگیرد.