http://www.farheekhtegan.ir/content/view/40232/44/

ماشاالله نوروزی*: انقلاب اسلامی نقطه عطفی در تاریخ ملت ایران است که به رهبری امام خمینی(ره) سرمنشاء خیر و موهبت‌های بسیاری برای ملت ایران بوده است. با پیروزی انقلاب و رهایی کشور از ظلم و جور شاهنشاهی ملت ایران با آگاهی کامل نظامی را برقرار کردند که مایه امیدواری تمامی مسلمین جهان است. از آنجا که انقلاب اسلامی، انقلابی مردمی بود، نهادهای مردمی آن نیز بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به سرعت شکل گرفت.


برگزاری انتخابات و جویاشدن نظر مردم از طریق کسب رای، یکی از مهم‌ترین راه‌های تجلی حضور و مشارکت مردم در چگونگی شکل‌گیری نهادها و چگونگی اداره کشور است. نظام قانونی که بتواند پاسخگوی همه نیازها باشد و روزنه‌های بی‌قانونی را ببندد و با مسائل روز به‌صورت فعال برخورد کند و با آگاهی کامل، اشراف بر وضعیت جامعه، آینده‌نگری و دلسوزی، به تهیه و تصویب قوانین لازم برای حل مشکلات مردم بپردازد از نیازهای اساسی و ضروری همه حکومت‌های مردم‌سالار است.

تجربه نخست
نهاد قانون‌گذارى شاخص‌ترین نماد مردم‌سالارى است و لازمه همه حکومت‌های آزاد است. این نهاد که به شکل نوین آن قدمتى بیش از سه قرن دارد، حلقه واسط مردم و حکومت و مرجع تدوین قوانین و نظارت بر حسن اجراى آن است. سابقه این نهاد در کشور ما به انقلاب مشروطیت بازمی‌گردد. مظالم شاه و درباریان و وابستگی شاهان قاجار به بیگانگان و دولت‌های خارجی و به تاراج‌رفتن ثروت‌های کشور خصوصا در دوران سلطنت مظفرالدین‌شاه باعث شد تمامی اقشار جامعه اعم از علما، مردم و روشنفکران خواستار حکومت مشروطه و تشکیل مجلس در کشور شوند. سرانجام با انقلاب مشروطه در تهران و دیگر شهرها، مظفرالدین‌شاه تسلیم انقلابیون شد و فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را صادر کرد. هرچند مجلس ملی با کارشکنی‌ها هیچ‌وقت نتوانست نقش واقعی خود را ایفا کند اما بستر و تجربه‌ای بود که با پیروزی انقلاب اسلامی به تشکیل مجلس شورای اسلامی انجامید. مجلس شورای اسلامی وظیفه و اختیار تصویب قوانین و برنامه‌های موردنیاز کشور را در چارچوب احکام و ضوابط اسلام دارد. همچنین همه عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، قراردادها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی باید به تصویب مجلس برسد. در بعد نظارتی نیز مجلس اختیارات زیادی دارد. رأی اعتماد به دولت، حق سؤال و استیضاح از اعضای هیات دولت و نیز تحقیق و تفحص از دستگاه‌های حکومتی ازجمله مهم‌ترین این اختیارات است.

روز قانون
سال ۱۳۵۸ در انقلاب ایران سال انتخابات بود، در اولین روزهای این سال، در دهم و یازدهم فروردین مردم با شرکت در همه‌پرسی جمهوری اسلامی ایران، به برقراری این نظام در کشور مهر تایید زدند؛ در پنجم مرداد انتخابات خبرگان برگزار و در روزهای یازدهم و دوازدهم آذر همه‌پرسی قانون اساسی جمهوری اسلامی به رای گذاشته شد.
در ۱۵ بهمن‌ماه سال ۱۳۵۸ نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری آغاز شد و درنهایت روزهای پایانی سال ۱۳۵۸ مردم برای انتخاب نمایندگان خود در اولین دوره مجلس شورای اسلامی پای صندوق‌های رای رفتند.
اولین دوره مجلس شورای اسلامی در سالروز ولادت امیرالمؤمنین علی(ع) در هفتم خرداد ۱۳۵۹ برابر با سیزدهم رجب ۱۴۰۰ ه. ق در میان شور و شوق عمومی وصف‌ناپذیری رسما افتتاح شد. هفتم خردادماه، در ایران به‌عنوان روز «قانون» نامگذاری شده است. نخستین مجلس در جمهوری اسلامی تحت‌عنوان «مجلس شورای ملی» در هفتم خرداد ۱۳۵۹ گشایش یافت. نامی که در جلسه ۳۱ تیر ۱۳۵۹، با تصویب نمایندگان به «مجلس شورای اسلامی» تغییر یافت.

اولین دوره مجلس شورای اسلامی
انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی، در فاصله حدود یک‌سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۴ اسفند ۱۳۵۸ برگزار شد. در این انتخابات، ملت ایران با شرکت حدود یازده میلیون نفر در انتخابات به نمایندگان خود رأی دادند و با برگزاری مرحله دوم و با احتساب انتخابات میان‏دوره‏ای، مجموعا ۲۶۳ نماینده به مجلس راه یافتند که در این میان، چهار زن، ۱۳۰ روحانی و ۱۳۳ غیرروحانی به‌عنوان نماینده ملت انتخاب شدند.
انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی نشان داد که از نظر سنی بیشترین تعداد نمایندگان به جوانان اختصاص یافته بود و میانگین سنی حدود ۳۰ تا ۳۲ سال بود و کمتـرین گروه سنی را افراد بالای ۷۰ سال تشکیل می‌دادند. از نظر تحصیلات ۵۶ نفر زیر دیپلم، ۳۷ نفر دیپلم، ۲۴ نفر کاردان، ۶۶ نفر کارشناس، ۳۲ نفر کارشناس‌ارشد، ۲۶ نفر دکترا، هشت نفر متخصص و باقی دارای تحصیلات حوزوی بودند. در این انتخابات حزب جمهوری اسلامی و روحانیت مبارز و برخی گروه‌های انقلابی طرفدار امام دست به یک ائتلاف زدند و ترکیب این ائتلاف شامل حزب جمهوری اسلامی، جامعه روحانیت مبارز، مجاهدین انقلاب اسلامی، انجمن اسلامی معلمان، نهضت زنان مسلمان، سازمان فجر اسلام، اتحادیه انجمن‌های اسلامی شهرری و بنیاد الهادی بودند.
مجلس اول بعد از قرائت آیاتی از قرآن مجید، با سخنان آیت‌الله مهدوی‌کنی سرپرست وقت وزارت کشور افتتاح شد. آیت‌الله مهدوی‌کنی در سخنان خود با بیان اینکه «من به‌عنوان مسئولی از طرف شورای انقلاب که مسئولیت اجرای انتخاب را در وزارت کشور برعهده داشته‌ام، وظیفه دارم که با ذکر مقدماتی مجلس را تحویل نمایندگان ملت بدهم»، گفت: «از نظر آمار انتخابات و آنچه تاکنون انجام‌شده جمعا ۲۳۴ نفر تا الان انتخاب شده‌اند. در دور اول ۹۷ نفر و در دور دوم ۱۳۷ نفر، اعتبارنامه ۲۱۳ نفر تا به حال صادر شده است. همانطوری که استحضار دارید مجلس نمایندگان اسلامی ما با حضور دوسوم از نمایندگان رسمیت خواهد داشت، با آماری که من عرض کردم بیش از آن تعداد نمایندگان در مجلس حضور دارند بنابراین مجلس ما آماده افتتاح هست.»
رئیس سنی مجلس اول یدالله سحابی بود تا اینکه پس از تصویب اعتبارنامه‌ها انتخابات هیات‌رئیسه دائم صورت گرفت و حجت‌الاسلام اکبر هاشمی‌رفسنجانی عهده‌دار ریاست مجلس شد. مجلس اول که از تاریخ هفتم خرداد ماه ۱۳۵۹ آغاز به کار کرده بود تا ششم خرداد ۱۳۶۳ به کار خود ادامه داد. در این دوره هشتصد و چهار لایحه و طرح در مجلس به‌طور رسمی مطرح شد که تعداد ۳۶۵ لایحه و طرح تصویب و ابلاغ شد و ۲۹۱ لایحه و طرح قبل از بحث یا پس از بحث به دلایل مختلفی به تصویب نرسید و تعداد ۱۴۷ لایحه و طرح در کمیسیون‌ها یا مقاطع دیگر ماند که در دوره بعدی مجلس به آنها پرداخته شد. ۳۱ بار بحث درباره اعضا و کابینه دولت مطرح شد و ۱۰۲ نفر وزیر از مجلس رای اعتماد گرفتند و هشت نفر مطرح‌شده ولی رای اعتماد نیاوردند.
از خصایص مجلس اول، پرکاری نمایندگان آن بود. تشکیل ۶۲۵ جلسه علنی که در مجموع ۲۴۰۰ ساعت وقت مصروف آن شده و تشکیل ۶۵۳۶ جلسه در کمیسیون‌های مجلس، گویای این واقعیت است. همچنین مسافرت به حوزه‌های انتخابیه، تماس با مردم و شرکت در مجامع و مجالس آنها، عزیمت به جبهه و ماموریت‌های داخل و خارج کشور، تماس با مسئولان اجرایی برای تأمین نیازهای مردم و مشکلات انقلاب و تعقیب و نظارت براجرای مصوبات مجلس را نیز باید به حساب کارهای فوق‌برنامه نمایندگان گذاشت. همچنین لوایح و طرح‌های سرنوشت‌ساز و مهمی نظیر لایحه حذف ربا از سیستم بانکی در این دوره به تصویب رسیده است. همچنین رای به عدم‌کفایت بنی‌صدر برای ریاست جمهوری و حمله عراق به ایران و شروع عملیات تروریستی منافقین و شهادت جمعی از بزرگان کشور و حل‌شدن قضیه سفارت آمریکا و... از اتفاقات مهم دوره اول مجلس شورای اسلامی است.
پیام و توصیه‌های امام
بعد از قرارگرفتن هیات‌رئیسه سنی در جایگاه، پیام امام خمینی (ره) به مناسبت افتتاح مجلس توسط حاج سیداحمد خمینی بدین شرح قرائت شد:
«مجلس جمهوری اسلامی همان‌سان که در خدمت مسلمین است و برای رفاه آنان فعالیت می‌نماید، برای رفاه و آسایش اقلیت‌های مذهبی که در اسلام احترام خاصی دارند و از قشرهای محترم کشور هستند، اقدام و فعالیت می‌نماید و اساسا آنان با مسلمانان در صف واحد و برای کشور خدمت می‌کنند و در صف واحد از تمام ارزش‌ها و... برخوردار هستند.
شما دوستان محترم نماینده ملتی هستید که جز به اسلام بزرگ و عدالت الهی اسلامی فکر نمی‌کند و انتخاب شما برای پیاده‌کردن عدالت اسلامی است.
شما منتخبان محلی که از پشتیبانی جدی ملت عزیز برخوردارید باید با کمال قدرت در مقابل قدرت‌های شیطانی که در رژیم دست‌نشانده سابق حاکم بر سرنوشت ما بودند بایستید و از هیچ قدرتی غیر از قدرت خداوند قاهر نهراسید و جز به مصالح کشور به چیز دیگری فکر نکنید.
سیاست نه شرقی و نه غربی را در تمام زمینه‌های داخلی و روابط خارجی حفظ کنید. این مجلس که اولین دوره در جمهوری اسلامی است، الگویی است برای مجالس آینده و هر سنت حسنه یا سیئه‌ای ممکن است در مجالس دیگر اثر بگذارد و برای شما اجر جزیل و یا خدای نخواسته وزر و وبال به‌بار آورد. لازم است در مذاکرات و در برخورد آرا به‌طور آرام و با احترام متقابل عمل شود، نه مثل دوره‌های رضاخان و بعد از آن و لازم است از دسته‌بندی‌ها و جهت‌گیری‌های غیراصولی برای کوبیدن طرف متقابل جدا احتراز شود که تنها حل مسائل در محیط آرام امکان‌پذیر است.
طرح‌ها و پیشنهادهایی را که مربوط به عمران و رفاه حال ملت خصوصا مستضعفین است انقلابی و با سرعت تصویب کنید و از نکته‌سنجی‌ها و تغییر عبارات غیرلازم که موجب تعویق امر است، اجتناب فرمایید و از وزارتخانه‌ها و ماموران اجرا بخواهید که از کاغذبازی‌ها و غلط‌کاری‌های زمان طاغوت اجتناب کنند و رفاه ملت مظلوم و عقب‌افتادگی‌های آنها را به‌طور ضربتی تحصیل و ترمیم کنند.
در ادارات دولتی قوانین دست و پاگیری که در مجالس غیرقانونی رژیم سابق به تصویب رسیده و موجب تعویق یا تعطیل امور شده و می‌شود و جامعه را به تنگ آورده است به‌طور انقلابی لغو کنید، گرچه لغو است. و بجای آنها قوانین مترقی را که رفاه ملت در آنها به بهترین وجه ملاحظه شده باشد جایگزین گردانید.»

مصائب
مجلس اول ۳۲ شهید دارد که هر یک از آنها سرمایه عظیمی برای نهادهای قانون‌گذاری بودند و جای خالی آنها تا آخر کار مجلس محسوس بود و بی‌شک بسیاری از آنها در صورت ادامه حیات و کار در مجلس می‌توانستند در پربار کردن مصوبات مجلس نقش ارزنده‌ای ایفا کنند. اما دشمنان انقلاب با ترور این بزرگان و نخبگان نه‌تنها نتوانستند به اهداف خود در متزلزل کردن ملت و نمایندگان برسند بلکه باعث شدند ملت و نمایندگان با عزمی جدی‌تر و راسخ‌تر از قبل در مسیر انقلاب گام بردارند.
انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی در تاریخ هفتم تیرماه ۱۳۶۰ منجر به شهادت آیت‌الله دکتر محمد حسینی‌بهشتی، دبیرکل حزب و ۷۲ تن از یاران امام که اکثر آنها مسئولیت‌هایی را در اداره امور کشور برعهده داشتند، شد که از آن جمله چهار وزیر و ۲۷ نماینده مجلس بودند.
یکی از مشکلات اولین دوره کمبود اعضای مجلس بود. اوایل کار به خاطر انتخاب نشدن در مرحله اول و بعد به دلیل شهید شدن ۳۲ نفر از بهترین افراد مجلس در فاجعه انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی و در سوءقصدهای دیگر یا منتقل شدن به کارهای اجرایی به لحاظ نیاز شدید و ضرورت‌های موجود. عدم‌ترکیب اعضا به تناسب نیازهای مجلس از مشکلات دیگر مجلس بود که برای کارهای فرهنگی و اجتماعی نیرو بیش از نیاز وجود داشت و برای خیلی از نیازهای فنی و اداری، کمبود متخصص مشهود بود. نداشتن آیین‌نامه مناسب برای یک مجلس آزاد و پرتحرک، باعث اتلاف وقت زیاد در آن زمان شد. بی‌تجربگی نمایندگان به دلیل عدم‌سابقه کار پارلمانی که با پشتکار و پرکاری بسیاری از نمایندگان جبران شد.
به‌هم‌خوردن امنیت جانی نمایندگان به دلیل تروریسم و ضدانقلاب مشکلات زیادی را پیش‌روی مجلس قرار داد. در این دوره با توجه به نوپابودن انقلاب هنوز نیروهای نظامی و اطلاعات کشور منسجم نشده بود و ضدانقلاب با عملیات تروریستی خود سعی بر به آشوب‌کشاندن کشور و ایجاد ترس در دل مردم داشت ولی با سامان‌یافتن کارها و استقامت مردم این کارشکنی‌های آنها به سرانجام نرسید.
*کارشناس‌ارشد علوم سیاسی